☰ Mundarija · Ona tili

Leksika boyishi, o‘z va o‘zlashma, tarixiy so‘zlar

Darslar 68–71 · 4 ta dars · N. Mahmudov, A. Sobirov, Sh. Sattorov, Sh. Toshmirzayeva, D. Mannopova. Ona tili 5-sinf (to‘la yangilangan 5-nashr). G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2020
69

O‘zbek tili leksikasining boyish manbalari. O‘z va o‘zlashgan so‘zlar

Darslik: 122–123-betlar
MaqsadTilning boyish manbalarini (ichki va tashqi imkoniyat) va o‘z hamda o‘zlashma qatlamni farqlash.
Yangi so‘zlar
ichki imkoniyat · internal resourcetashqi imkoniyat · external resourceo‘z qatlam · native layero‘zlashma qatlam · borrowed layer
Tushuntirish

Til hamisha boyib boradi va bu ikki yo‘l bilan bo‘ladi. 1. Ichki imkoniyat: tilning o‘z boyligidan foydalaniladi — shevadagi so‘z adabiy tilga kiradi, mavjud so‘z va qo‘shimchalardan yangi so‘z yasaladi (o‘yingoh, tezyurar) yoki eski so‘z yangi ma’no oladi (tarmoq — internet tarmog‘i). 2. Tashqi imkoniyat: boshqa tillardan so‘z olinadi; bunday so‘zlar olinma so‘zlar deyiladi (printer, onlayn, futbol). Shunga ko‘ra tilimizdagi so‘zlar ikki qatlamga bo‘linadi: o‘z qatlam — qadimdan qo‘llanib kelayotgan turkiy va o‘zbekcha so‘zlar (ko‘z, yer, men, o‘ttiz); o‘zlashma qatlam — arab, fors va Yevropa tillaridan kirgan so‘zlar (kitob, daraxt, avtobus, televizor).

Namunalar
Qo‘l, tog‘, olma — o‘z qatlam. Kitob, maktab (arab), bahor, shahar (fors), kompyuter, stadion (Yevropa) — o‘zlashma qatlam.
«Tarmoq» — avval daraxt yoki daryoning tarmog‘i, endi internet tarmog‘i ham: so‘z yangi ma’no oldi, bu ichki imkoniyat.
Sinfda faoliyat

Uch ustun chizing: o‘z, arab-fors, Yevropa. Sinfdagi buyumlar nomini (qalam, parta, doska, kompyuter, daftar...) to‘g‘ri ustunga joylang.

Mashq
1
Til qanday ikki usul bilan boyiydi?
2
Olinma so‘z deb nimaga aytiladi?
3
O‘z qatlamga oid uchta so‘z yozing.
4
Yevropa tillaridan o‘zlashgan ikkita so‘z yozing.