ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Ona tili

Leksika boyishi, o‘z va o‘zlashma, tarixiy so‘zlar

Darslar 68–71 · 4 ta dars · N. Mahmudov, A. Sobirov, Sh. Sattorov, Sh. Toshmirzayeva, D. Mannopova. Ona tili 5-sinf (to‘la yangilangan 5-nashr). G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2020
69

O‘zbek tili leksikasining boyish manbalari. O‘z va o‘zlashgan so‘zlar

Darslik: 122–123-betlar
MaqsadTilning boyish manbalarini (ichki va tashqi imkoniyat) va o‘z hamda o‘zlashma qatlamni farqlash.
Yangi so‘zlar
ichki imkoniyat · internal resourcetashqi imkoniyat · external resourceo‘z qatlam · native layero‘zlashma qatlam · borrowed layer
Tushuntirish

Til hamisha boyib boradi va bu ikki yo‘l bilan bo‘ladi. 1. Ichki imkoniyat: tilning o‘z boyligidan foydalaniladi — shevadagi so‘z adabiy tilga kiradi, mavjud so‘z va qo‘shimchalardan yangi so‘z yasaladi (o‘yingoh, tezyurar) yoki eski so‘z yangi ma’no oladi (tarmoq — internet tarmog‘i). 2. Tashqi imkoniyat: boshqa tillardan so‘z olinadi; bunday so‘zlar olinma so‘zlar deyiladi (printer, onlayn, futbol). Shunga ko‘ra tilimizdagi so‘zlar ikki qatlamga bo‘linadi: o‘z qatlam — qadimdan qo‘llanib kelayotgan turkiy va o‘zbekcha so‘zlar (ko‘z, yer, men, o‘ttiz); o‘zlashma qatlam — arab, fors va Yevropa tillaridan kirgan so‘zlar (kitob, daraxt, avtobus, televizor).

shevadan so‘zyangi ma’no,so‘z yasashichki imkoniyatboshqa tillardanolishtashqi imkoniyatTil boyishi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sinf soatida o‘qituvchi so‘zlarning ba’zisi o‘zbekcha, ba’zisi boshqa tillardan kirganini aytdi. Bolalar o‘yin nomlarini yozib, qaysilari boshqa tildan kirganini taxmin qilishdi va lug‘atdan tekshirishdi.

Kim ishlatadi

Tilshunos so‘zlarning kelib chiqishini o‘rganadi, tarjimon so‘zni boshqa tilga mos qiladi, o‘qituvchi so‘zlar tarixini tushuntiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Sport yoki o‘yin nomlaridan uchtasini aytib, qaysi biri o‘zbekcha ekanini taxmin qiling, so‘ng kattalardan so‘rab tekshiring.

Namunalar
Qo‘l, tog‘, olma — o‘z qatlam. Kitob, maktab (arab), bahor, shahar (fors), kompyuter, stadion (Yevropa) — o‘zlashma qatlam.
«Tarmoq» — avval daraxt yoki daryoning tarmog‘i, endi internet tarmog‘i ham: so‘z yangi ma’no oldi, bu ichki imkoniyat.
Sinfda faoliyat

Uch ustun chizing: o‘z, arab-fors, Yevropa. Sinfdagi buyumlar nomini (qalam, parta, doska, kompyuter, daftar...) to‘g‘ri ustunga joylang.

Mashq
1
Til qanday ikki usul bilan boyiydi?
2
Olinma so‘z deb nimaga aytiladi?
3
O‘z qatlamga oid uchta so‘z yozing.
4
Yevropa tillaridan o‘zlashgan ikkita so‘z yozing.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMahalla uchun fartuklarHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →