23
Mustahkamlash
Darslik: 45-bet
MaqsadFonetika bo‘yicha o‘rganilganlarni (til, tovush, tovush o‘zgarishi, bo‘g‘in) takrorlash va mustahkamlash.
Yangi so‘zlar
fonetik hodisa · phonetic phenomenontovush ortishi · addition of a soundtovush tushishi · loss of a soundbo‘g‘in · syllable
Tushuntirish
Takrorlaymiz. Til kishilar o‘rtasida aloqa quroli bo‘lgani uchun ijtimoiy hodisa. Tilshunoslik fonetika, grafika, orfografiya, orfoepiya, leksikologiya, morfologiya, sintaksis va punktuatsiya bo‘limlariga bo‘linadi. Nutq tovushlari unli (6 ta) va undosh (24 ta) bo‘ladi, ularning asosiy vazifasi so‘zlarning ma’nosini farqlash. Fonetik hodisalar uchta: tovush ortishi (bunga), tovush tushishi (shahrim) va tovush almashishi (yuragi). Bo‘g‘in bir havo zarbi bilan aytiladi va unli asosida hosil bo‘ladi; u ochiq yoki yopiq bo‘ladi.
Namunalar
Tovush ortishi: bu + -da = bunda. Tushishi: burun + -im = burnim. Almashishi: tilak + -i = tilagi.
«Bolalar» — bo-la-lar: 3 bo‘g‘in (ochiq, ochiq, yopiq).
Sinfda faoliyat
«Zanjir» o‘yini: sinf ikki guruhga bo‘linadi; birinchisi tovush o‘zgarishi bo‘lgan so‘zlarni, ikkinchisi bo‘g‘inlarga ajratilgan so‘zlarni navbat bilan doskaga yozadi.
Mashq
1
Unli va undosh tovushlar nechtadan?
Oltita unli va 24 ta undosh.
2
Fonetik hodisani aniqlang: bu + -ga = bunga; ikki + -ov = ikkov; yurak + -i = yuragi.
Bunga — tovush ortishi; ikkov — tushishi; yuragi — almashishi.
3
Bo‘g‘inlarga ajrating va turini ayting: o‘quvchi, daftar.
O‘-quv-chi (ochiq, yopiq, ochiq); daf-tar (yopiq, yopiq).
4
Nega tovush o‘zgarishlarini bilish to‘g‘ri yozishga yordam beradi? Izohlang.
Chunki qaysi o‘zgarish yozuvda aks etishini, qaysisi faqat aytilishini bilsak, so‘zni to‘g‘ri yozamiz.