Darslar 23–25 · 3 ta dars · N. Mahmudov, A. Sobirov, Sh. Sattorov, Sh. Toshmirzayeva, D. Mannopova. Ona tili 5-sinf (to‘la yangilangan 5-nashr). G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2020
23
Mustahkamlash
Darslik: 45-bet
MaqsadFonetika bo‘yicha o‘rganilganlarni (til, tovush, tovush o‘zgarishi, bo‘g‘in) takrorlash va mustahkamlash.
Yangi so‘zlar
fonetik hodisa · phonetic phenomenontovush ortishi · addition of a soundtovush tushishi · loss of a soundbo‘g‘in · syllable
Tushuntirish
Takrorlaymiz. Til kishilar o‘rtasida aloqa quroli bo‘lgani uchun ijtimoiy hodisa. Tilshunoslik fonetika, grafika, orfografiya, orfoepiya, leksikologiya, morfologiya, sintaksis va punktuatsiya bo‘limlariga bo‘linadi. Nutq tovushlari unli (6 ta) va undosh (24 ta) bo‘ladi, ularning asosiy vazifasi so‘zlarning ma’nosini farqlash. Fonetik hodisalar uchta: tovush ortishi (bunga), tovush tushishi (shahrim) va tovush almashishi (yuragi). Bo‘g‘in bir havo zarbi bilan aytiladi va unli asosida hosil bo‘ladi; u ochiq yoki yopiq bo‘ladi.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol
Do‘stingizga xabar yuborishdan oldin uni bir marta qayta o‘qib chiqsangiz, xatoni o‘zingiz topasiz. Fonetikada o‘rganganlaringiz, ya’ni tovush, harf va bo‘g‘in, shu tekshirishda yordam beradi.
Kim ishlatadi
Muharrir nashrdan oldin matnni o‘qiydi, o‘qituvchi yozma ishni tekshiradi, tarjimon yozuvni qayta ko‘rib chiqadi.
Bugun sinab ko‘ring
Ko‘rgan bitta e’londagi bir so‘zni bo‘g‘inlarga ajrating va nechta tovushi borini sanang.
Namunalar
Tovush ortishi: bu + -da = bunda. Tushishi: burun + -im = burnim. Almashishi: tilak + -i = tilagi.
«Zanjir» o‘yini: sinf ikki guruhga bo‘linadi; birinchisi tovush o‘zgarishi bo‘lgan so‘zlarni, ikkinchisi bo‘g‘inlarga ajratilgan so‘zlarni navbat bilan doskaga yozadi.
Mashq
1
Unli va undosh tovushlar nechtadan?
Oltita unli va 24 ta undosh.
2
Fonetik hodisani aniqlang: bu + -ga = bunga; ikki + -ov = ikkov; yurak + -i = yuragi.
Bunga — tovush ortishi; ikkov — tushishi; yuragi — almashishi.
3
Bo‘g‘inlarga ajrating va turini ayting: o‘quvchi, daftar.