52
Asos va qo‘shimchalar imlosi
Darslik: 99–100-betlar
MaqsadQo‘shimcha qo‘shilganda asos va qo‘shimchada yuz beradigan tovush o‘zgarishlarini yozuvda to‘g‘ri aks ettirish.
Yangi so‘zlar
asos · stemqo‘shimcha · suffixtaroq · combo‘quvchi · pupil
Tushuntirish
Asosga qo‘shimcha qo‘shilganda ba’zan asosdagi unli o‘zgaradi va bu yozuvda ham ko‘rsatiladi. Oxiri a bilan tugaydigan fe’lga -v, -q, -qi, -vchi qo‘shilsa, a o‘rniga o yoziladi: tara — taroq, to‘la — to‘lov, saqla — saqlovchi, yasha — yashovchi. Ayrim i bilan tugaydigan fe’llarda esa i u ga aylanadi: o‘qi — o‘quvchi, qazi — qazuvchi. G bilan boshlanadigan qo‘shimchalar oldingi tovushga qarab g, k yoki q bilan yoziladi: kelgan, ko‘kka, yoqqan. Lekin oxiri g yoki g‘ bilan tugagan so‘zlarda asos ham, qo‘shimcha ham o‘zgarmaydi: geologga, bog‘ga.
Namunalar
Tara + -q = taroq; to‘la + -v = to‘lov; saqla + -vchi = saqlovchi.
Qazi + -vchi = qazuvchi: i unlisi u ga aylandi.
Sinfda faoliyat
Uch guruh: a→o, i→u va g/k/q li qo‘shimchalar bo‘yicha beshtadan misol toping va doskaga yozing.
Mashq
1
«Tara» + «-q» qanday yoziladi? Qanday o‘zgarish bo‘ldi?
Taroq: a unlisi o ga aylandi.
2
«Qazi» + «-vchi» ni yozing.
Qazuvchi.
3
«Kel» + «-gan», «yoq» + «-gan» qanday yoziladi?
Kelgan, yoqqan.
4
«Geolog» + «-ga» nega geologga yoziladi?
G bilan tugasa, asos va qo‘shimcha asliday yoziladi.