11
Unli tovushlar
Darslik: 21–23-betlar
MaqsadUnli tovushlarning hosil bo‘lishini va ularning sonini bilish.
Yangi so‘zlar
unli tovush · vowel soundto‘siq · obstacleog‘iz bo‘shlig‘i · oral cavityo‘pka · lung
Tushuntirish
Gapirganimizda o‘pkadan havo chiqadi. Bu havo og‘iz bo‘shlig‘idan erkin, hech narsaga to‘qnashmay o‘tsa, unli tovush hosil bo‘ladi; yo‘lida to‘siqqa duch kelsa, undosh tovush paydo bo‘ladi. Demak, nutq tovushlari unli va undoshga bo‘linadi. O‘zbek tilida oltita unli tovush bor: a, o, e, o‘, u, i. Havo erkin chiqqani uchun unlilarni cho‘zib aytish mumkin. «A-a-a» deb cho‘zib ko‘ring — lab ham, til ham havoga to‘sqinlik qilmayotganini sezasiz.
Namunalar
Oltita unli: a, o, e, o‘, u, i.
«Ona» so‘zida ikkita unli (o, a), «ko‘l» so‘zida bitta unli (o‘) bor.
Sinfda faoliyat
«Unlini ushla»: o‘qituvchi so‘z aytadi, bolalar unli tovushni eshitganda qo‘l ko‘taradi va uni nomlaydi.
Mashq
1
Qaysi tovushlar unli deyiladi?
O‘pkadan kelayotgan havo og‘iz bo‘shlig‘ida hech qanday to‘siqqa duch kelmay hosil bo‘ladigan tovushlar.
2
Tilimizdagi unli tovushlarni sanang.
A, o, e, o‘, u, i — jami oltita.
3
Unlilarni ajratib yozing: bog‘, kitob, quyosh.
Bog‘ — o‘; kitob — i, o; quyosh — u, o.
4
Nega unlilarni cho‘zib aytish mumkin, undoshlarni esa ko‘pincha bunday aytib bo‘lmaydi?
Unlilarda havo to‘siqsiz chiqadi; undoshlarda esa to‘siq bor.