7
Tilshunoslik va uning bo‘limlari. Fonetika
Darslik: 14–15-betlar
MaqsadTilshunoslik bo‘limlarini va fonetikaning o‘rganish obyektini bilish.
Yangi so‘zlar
tilshunoslik · linguisticsfonetika · phoneticsgrafika · graphics (study of letters)orfografiya · orthography (spelling)
Tushuntirish
Tilshunoslik tilni o‘rganadigan fan bo‘lib, til tuzilishining qaysi tomonini tekshirishiga qarab bir necha bo‘limga ajratiladi. Tovushlar bilan fonetika, harflar tizimi bilan grafika shug‘ullanadi. Orfografiya (imlo) to‘g‘ri yozish qoidalarini, orfoepiya esa to‘g‘ri talaffuz qoidalarini o‘rgatadi. Leksikologiya so‘z va uning ma’nosini, morfologiya so‘z turkumlarini tekshiradi; sintaksis gap va undagi so‘zlarning bog‘lanishini, punktuatsiya esa tinish belgilarini o‘rganadi. Bu bo‘limlar bir-biri bilan uzviy bog‘liq. Fonetika og‘zaki nutqning tovush tizimini o‘rganadigan bo‘limdir.
Namunalar
Fonetika: «bola» so‘zida b, o, l, a tovushlari bor.
Punktuatsiya: «Aziza, bu yoqqa kel!» gapida vergul va undov belgisi bor.
Sinfda faoliyat
«Bo‘limni top»: o‘qituvchi savol beradi («So‘zlar qanday yoziladi?»), bolalar tegishli bo‘lim nomini aytadi.
Mashq
1
Tilning tovush tuzilishini qaysi bo‘lim o‘rganadi?
Fonetika.
2
Qaysi bo‘lim so‘zlarning to‘g‘ri yozilishini, qaysi bo‘lim to‘g‘ri talaffuzini o‘rganadi?
To‘g‘ri yozilishini — orfografiya (imlo); to‘g‘ri talaffuzini — orfoepiya.
3
Leksikologiya, morfologiya va sintaksis nimani o‘rganadi?
Leksikologiya — so‘z va uning ma’nolarini; morfologiya — so‘z turkumlarini; sintaksis — gap va gapda so‘zlarning bog‘lanishini.
4
Nima uchun tinish belgilarini o‘rganuvchi bo‘lim sintaksis bilan bog‘liq deyiladi?
Tinish belgilari gapda qo‘yiladi va gap qismlarini ajratib, ma’noni aniqlaydi.