☰ Mundarija · Ona tili

Tovush tushishi, almashishi va bo‘g‘in

Darslar 19–22 · 4 ta dars · N. Mahmudov, A. Sobirov, Sh. Sattorov, Sh. Toshmirzayeva, D. Mannopova. Ona tili 5-sinf (to‘la yangilangan 5-nashr). G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2020
19

Matn va lug‘at ustida ishlash

Darslik: 37–38-betlar
MaqsadKoinot haqidagi matn ustida ishlash va undagi tovush o‘zgarishlarini kuzatish.
Yangi so‘zlar
koinot · universe, spacesayyora · planetgalaktika · galaxyyulduz · star
Tushuntirish

Matnni o‘qib, uning mazmunini o‘z so‘zingiz bilan so‘zlab bering. Notanish so‘zlar (koinot, sayyora, galaktika) ma’nosini lug‘atdan aniqlang. Matnda qo‘shimcha qo‘shilishi natijasida o‘zgargan so‘zlarni toping: ularda tovush ortishi, tushishi yoki almashishi bo‘lishi mumkin. Masalan, «bu» so‘ziga -da qo‘shilsa, «bunda» bo‘ladi: n tovushi ortadi. Bunday kuzatish fonetik hodisalarni tez ilg‘ashga o‘rgatadi.

Namunalar
Matn: «Quyosh oilasi». Quyosh — yulduz. Uning atrofida sakkizta sayyora aylanadi, Yer ularning uchinchisi. Bunday sharoit hayot uchun qulay. Quyosh tizimi Somon yo‘li galaktikasida joylashgan.
Bunda — bu + -da (n ortgan); atrofida — atrof + -i + -da.
Sinfda faoliyat

«Koinot ekspeditsiyasi»: bolalar matndagi ma’lumotlardan foydalanib, sayyoralar haqida bittadan savol tuzib, bir-biriga beradi.

Mashq
1
Matnga ko‘ra Quyosh atrofida nechta sayyora aylanadi?
2
Yer Quyoshdan sanaganda nechanchi sayyora?
3
«Bunday» so‘zi qaysi so‘zdan va qanday hosil bo‘lgan?
4
Galaktika nima ekanini matn asosida o‘z so‘zingiz bilan tushuntiring.