☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Organizmning himoya kuchlari; viruslar

Darslar 25–26 · 2 ta dars · Y.V. Malikova, S.V. Kosyanenko. Tabiiy fanlar 4-sinf, 1-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023; S.V. Kosyanenko, Y.V. Malikova, O.E. Tigay. Tabiiy fanlar 4-sinf, 2-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023
26

Virus nima?

Darslik: 1-qism, 112–115-betlar
MaqsadVirus nima ekanini, u qanday tarqalishini, bakteriyadan farqini, vaksina va emlashning ahamiyatini hamda viruslardan himoyalanish qoidalarini bilish.
Yangi so‘zlar
virus · virusvaksina · vaccineemlash · vaccinationantibiotik · antibiotic
Tushuntirish

Virus — juda mayda zarracha: uni oddiy maktab mikroskopida ko‘rib bo‘lmaydi, faqat kuchli elektron mikroskopda ko‘rinadi. U tirik hujayradan tashqarida o‘smaydi va ko‘paymaydi, faqat tirik hujayraga kirgandagina ko‘payadi: hujayrani o‘ziga yangi viruslar yasashga majbur qiladi. Bakteriya esa mustaqil yashaydigan bir hujayrali jonzot. Kasal odam aksirsa yoki yo‘talsa, viruslar havoga tarqaladi; ular eshik tutqichi, pul kabi narsalarda ham bo‘lishi mumkin. Shuning uchun uyga kelgach, qo‘lni sovun bilan yuving, qo‘l bilan yuz, ko‘z va burunga tegmang. Aksirganda burun-og‘izni tirsak yoki ro‘molcha bilan yoping. Gripp va o‘tkir respirator virusli infeksiya (O‘RVI) — virusli kasalliklar. Antibiotiklar bakteriyalarga qarshi dori, viruslarga ta’sir qilmaydi; shifokor aytmagan dori ichmang. Vaksina o‘ldirilgan yoki zaiflashtirilgan mikrobning (yoki uning bir qismining) tanaga zararsiz kiritilishi bo‘lib, leykotsitlarga kasallikni «tanishni» o‘rgatadi. Emlash qizamiq kabi xavfli kasalliklardan ishonchli himoya qiladi.

Namunalar
Qo‘l yuvish: kafti, tashqi tomoni, barmoqlar orasi, tirnoq atrofi — kamida 20 soniya sovunlab, keyin suv bilan chayish.
Maktabda gripp mavsumida kasal bola uyda qolsa, boshqalarga yuqtirish xavfi ancha kamayadi.
Sinfda faoliyat

«To‘g‘ri yoki noto‘g‘ri»: o‘qituvchi qoidalarni o‘qiydi (masalan, «Qo‘lni yuvmay ovqatlanamiz» — noto‘g‘ri; «Aksirganda tirsakka aksirish» — to‘g‘ri). Noto‘g‘ri qoidalarni birgalikda to‘g‘rilang.

Mashq
1
Virus bakteriyadan nimasi bilan farq qiladi?
2
Antibiotik gripp virusiga ta’sir qiladimi?
3
Vaksina nima qiladi?
4
Viruslardan himoyalanishning uchta qoidasini ayting.