Darslar 15 · 1 ta dars · Z. Islomov, D. Rahimjonov, J. Najmiddinov, N. Ismatova. Dunyo dinlari tarixi, 11-sinf, 1-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2018
15
Klassik tasavvuf va «tariqatchilik» atamasi
Darslik: 67–71-betlar
MaqsadMumtoz tasavvufning asosiy g‘oyalarini bayon etish; «tariqatchilik» atamasi qanday ma’noda qo‘llanishini va uning chegaralarini tushuntirish; Bahouddin Naqshbandning hayoti va «Xojagon» qoidalarini aytib berish.
Yangi so‘zlar
komil inson · perfect (complete) humannafs tarbiyasi · training of the selftariqatchilik · term for groups stressing outward formspir · spiritual master (in a Sufi order)
Tushuntirish
Mumtoz tasavvuf an’anasida asosiy g‘oyalar quyidagilar: komil inson, nafs tarbiyasi, halol mehnat, odamlar o‘rtasida tenglik va birodarlik hamda jamiyatga foyda keltirish. Darslikda «tariqatchilik» atamasi shu mazmunni emas, balki tasavvufning tashqi shakli va marosimlariga, shuningdek, pirga haddan tashqari bog‘lanishga urg‘u beradigan guruhlarni mumtoz tasavvufdan ajratish uchun qo‘llanadi. Muhim izoh: bu O‘zbekiston ilmiy va rasmiy muhokamalarida qo‘llanadigan atama bo‘lib, jahon dinshunosligida umumiy qabul qilingan ilmiy tushuncha emas; shuning uchun uni ishlatganda kim, qaysi ma’noda aytayotganini ko‘rsatish kerak. Darslik bunday guruhlarga xos deb ayrim holatlarni sanaydi: dunyoviy ta’limni, jumladan, qizlar ta’limini keraksiz hisoblash, oila oldidagi moddiy va tarbiyaviy mas’uliyatni ikkinchi o‘ringa qo‘yish, o‘z guruhiga kirmaganlarga past nazar bilan qarash. Darslik mualliflarining fikricha, bunday qarashlarni islom ulamolari ham tanqid qilgan; huquqiy jihatdan esa ular O‘zbekiston Konstitutsiyasidagi ta’lim olish huquqi bilan mos kelmaydi. Dinshunos har bir guruh haqida umumiy hukm chiqarmay, aniq manbalar va kuzatilgan faktlarga tayanadi.
Namunalar
Naqshbandning hayotini darslik va an’anaviy manbalar quyidagicha beradi: u 1318-yilda Buxoro yaqinidagi qishloqda tug‘ilgan, Boboyi Samosiy, Amir Kulol kabi ustozlardan saboq olgan, ikki marta haj qilgan, dehqonchilik va keyinchalik mis va kimxobga naqsh solish bilan kun ko‘rgan (an’anaga ko‘ra, laqabi shu hunar bilan bog‘lanadi).
«Xojagon» yo‘li Abduxoliq G‘ijduvoniy bilan bog‘lanadi: unga sakkizta qoida (masalan, «hush dar dam» – har nafasda hushyorlik, «nazar bar qadam» – qadamga qarab yurish, «safar dar vatan» – o‘z ichki dunyosida yo‘l yurish, «xilvat dar anjuman» – olomon ichida ham ko‘ngil bilan yolg‘iz bo‘lish) nisbat beriladi; Naqshband ularga uchta qoida qo‘shib, jami o‘n bitta qilgan.
Sinfda faoliyat
Ish bilan o‘rganish: «Tasavvuf» va «tariqatchilik» atamalarining farqini ikki ustunli jadvalda yozing; har bir ustunda faqat darslikdagi va ishonchli manbalardagi ma’lumotni qaydlang, o‘z shaxsiy baholaringizni alohida qatorda belgilang.
Mashq
1
«Tariqatchilik» atamasi qaysi maqsadda qo‘llanadi va uning cheklovi nimada?
Mumtoz tasavvufni tashqi shakl va pirga haddan tashqari bog‘lanishga urg‘u beradigan guruhlardan ajratish uchun; u O‘zbekistondagi muhokamalarda ishlatiladi va jahon dinshunosligida umumiy atama emas.
2
Naqshband «Xojagon» qoidalariga nechta qoida qo‘shgan va jami nechta bo‘lgan?
Uchta qoida qo‘shgan; sakkiz va uch – jami o‘n bitta.
3
Nima uchun qizlar ta’limiga to‘sqinlik qilish O‘zbekiston huquqiy tizimiga zid hisoblanadi?
Chunki Konstitutsiya har bir fuqaroga, jinsidan qat’i nazar, ta’lim olish huquqini kafolatlaydi va bu huquqni cheklash qonunga zid.
4
Nega bir guruh haqida «hammasi shunday» deb hukm chiqarish dinshunoslik uchun noo‘rin?
Chunki dinshunos aniq manba va faktlarga tayanadi; guruhlar bir-biridan farq qiladi, umumlashtirish esa xato va noxolislikka olib keladi.