XX–XXI asrlarda tasavvuf
Tasavvuf – islomning ma’naviy-axloqiy va ruhiy tarbiyaga e’tibor beruvchi yo‘nalishi; uning tarixiy tashkiliy shakli – tariqatlar bo‘lib, ularda murshid (ustoz) va murid (shogird) munosabati asosiy o‘rin tutadi. Dastlabki davr namoyandalaridan biri Rabia al-Adaviyya (taxm. 714–801) Basra zohidlari orasida Xudoga sof muhabbatni ta’kidlagani bilan mashhur. Keyingi asrlarda Ahmad Yassaviy (vaf. 1166/67), Jaloliddin Rumiy (1207–1273), Abduxoliq G‘ijduvoniy kabi shayxlar atrofida tariqatlar shakllangan. Bahouddin Naqshband (1318–1389) Buxoro yaqinidagi Qasri Hinduvon (keyinchalik Qasri Orifon)da tug‘ilgan; u G‘ijduvoniy asos solgan «Xojagon» silsilasining sakkiz qoidasiga uch qoida qo‘shgan, uning nomi bilan naqshbandiya tariqati ataladi. U dehqonchilik va hunar bilan kun ko‘rgan; «Dil ba yoru, dast ba kor» (ko‘ngil Do‘stda, qo‘l ishda) hikmati mehnat va ma’naviyatni birga olib borishni ifodalaydi. XX–XXI asrlarda tasavvuf musulmon dunyosining ko‘p joylarida mavjud: Turkiyada tariqatlar faoliyati 1925-yilgi qonun bilan taqiqlangan va keyinchalik turli shakllarda qayta jonlangan; sobiq Sovet hududida ular diniy hayotning boshqa shakllari kabi cheklangan, 1991-yildan keyin tarixiy ziyoratgohlar ta’mirlanib, ilmiy tadqiqotlar kengaygan. Hozir naqshbandiya Janubiy va Janubi-Sharqiy Osiyoda, Turkiyada, Yevropa va Shimoliy Amerikada ham ma’lum; Rumiy asarlari esa ko‘plab tillarga tarjima qilingan va madaniy hayotda keng o‘qiladi. Dinshunoslar tasavvufni ham diniy hodisa, ham madaniy-adabiy meros sifatida o‘rganadi.
| Shaxs | Yillari |
|---|---|
| Rabia al-Adaviyya | taxm. 714–801 |
| Ahmad Yassaviy | vaf. 1166/67 |
| Jaloliddin Rumiy | 1207–1273 |
| Bahouddin Naqshband | 1318–1389 |
Yosh duradgor ustasi qo‘l ostida o‘rganmoqda: usta har bir qadamni ko‘rsatadi, shogird takrorlaydi, mehnat va o‘rganish birga boradi. Maktabdagi murabbiy-o‘quvchi munosabati ham shunga o‘xshaydi. (Bu faqat kichik o‘xshatish.)
Hunarmandchilik o‘qituvchilari bilimni usta-shogird tarzida o‘rgatadi, madaniy meros va turizm boshqaruvchilari tarixiy joylarni tanishtiradi, adabiyot tarjimonlari qadimiy she’riyatni boshqa tillarga o‘giradi.
Ustoz (katta qarindosh, o‘qituvchi) o‘rgatgan biror ishni eslang va ular ko‘rsatgan dastlabki uch qadamni yozing.
Tadqiqot: Rabia al-Adaviyya, Ahmad Yassaviy, Rumiy va Bahouddin Naqshbandning yashagan davri, joyi va mashhur g‘oyasi bo‘yicha jadval tuzing; manbalarni ko‘rsating (matnlarni ko‘chirmasdan).