XX–XXI asrlarda tasavvuf

Tasavvuf – islomning ma’naviy-axloqiy va ruhiy tarbiyaga e’tibor beruvchi yo‘nalishi; uning tarixiy tashkiliy shakli – tariqatlar bo‘lib, ularda murshid (ustoz) va murid (shogird) munosabati asosiy o‘rin tutadi. Dastlabki davr namoyandalaridan biri Rabia al-Adaviyya (taxm. 714–801) Basra zohidlari orasida Xudoga sof muhabbatni ta’kidlagani bilan mashhur. Keyingi asrlarda Ahmad Yassaviy (vaf. 1166/67), Jaloliddin Rumiy (1207–1273), Abduxoliq G‘ijduvoniy kabi shayxlar atrofida tariqatlar shakllangan. Bahouddin Naqshband (1318–1389) Buxoro yaqinidagi Qasri Hinduvon (keyinchalik Qasri Orifon)da tug‘ilgan; u G‘ijduvoniy asos solgan «Xojagon» silsilasining sakkiz qoidasiga uch qoida qo‘shgan, uning nomi bilan naqshbandiya tariqati ataladi. U dehqonchilik va hunar bilan kun ko‘rgan; «Dil ba yoru, dast ba kor» (ko‘ngil Do‘stda, qo‘l ishda) hikmati mehnat va ma’naviyatni birga olib borishni ifodalaydi. XX–XXI asrlarda tasavvuf musulmon dunyosining ko‘p joylarida mavjud: Turkiyada tariqatlar faoliyati 1925-yilgi qonun bilan taqiqlangan va keyinchalik turli shakllarda qayta jonlangan; sobiq Sovet hududida ular diniy hayotning boshqa shakllari kabi cheklangan, 1991-yildan keyin tarixiy ziyoratgohlar ta’mirlanib, ilmiy tadqiqotlar kengaygan. Hozir naqshbandiya Janubiy va Janubi-Sharqiy Osiyoda, Turkiyada, Yevropa va Shimoliy Amerikada ham ma’lum; Rumiy asarlari esa ko‘plab tillarga tarjima qilingan va madaniy hayotda keng o‘qiladi. Dinshunoslar tasavvufni ham diniy hodisa, ham madaniy-adabiy meros sifatida o‘rganadi.