O‘zbekistonda diniy ta’limning tarixiy ildizlari
Madrasa – o‘rta asrlardan musulmon dunyosida ta’lim muassasasi bo‘lib, ko‘p hollarda diniy bilimlar bilan birga dunyoviy fanlar (matematika, astronomiya, mantiq, adabiyot) ham o‘qitilgan; shuning uchun darslikda madrasalar o‘z davrida o‘rta maxsus va oliy ta’lim vazifasini bajargan, deyiladi. O‘zbekiston hududida Samarqand, Buxoro, Xiva va Toshkent XV–XIX asrlarda yirik ilm markazlari bo‘lgan; masalan, Mirzo Ulug‘bek buyurtmasi bilan 1417-yilda Buxoroda, keyinroq Samarqand va G‘ijduvonda madrasalar qurilgan, Buxorodagi «Mir Arab» madrasasi XVI asrda (darslikka ko‘ra, 1530–1536-yillarda), Toshkentdagi «Ko‘kaldosh» esa 1569–1570-yillarda bunyod etilgan. Podsho Rossiyasi bosib olgandan keyin madrasalar faoliyati sustlashgan; XIX asr oxirida darslikka ko‘ra Buxoro amirligida 336, Xiva xonligida 132, Turkiston o‘lkasida 348 madrasa ro‘yxatga olingan edi. XIX asr oxiri – XX asr boshida jadidchilik harakati «usuli jadid» maktablarini ochgan: bunday maktabning birinchisi 1884-yilda Qrimda Ismoilbek Gaspirali tomonidan ochilgan, Turkistonda 1917-yil boshida 100 ga yaqin shunday maktabda 4 mingdan ortiq o‘quvchi o‘qigan va ularda diniy asoslar bilan birga chet tili, fizika, kimyo, matematika, gigiyena, iqtisod kabi fanlar o‘qitilgan. Sovet davrida davlat ateistik siyosat olib bordi va madrasalar yopildi; Ikkinchi jahon urushi yillarida munosabat birmuncha yumshagach, 1943-yilda Toshkentda musulmonlar diniy boshqarmasi tuzildi, 1945-yilda Buxoroda «Mir Arab» qayta ochildi, 1971-yilda Toshkentda Imom Buxoriy nomidagi islom instituti ish boshladi; 1990-yilgacha sobiq Sovet hududida bu ikki muassasadan boshqa islomiy ta’lim muassasasi bo‘lmagan.
| Yil | Voqea |
|---|---|
| 1417 | Buxoroda madrasa (Ulug‘bek) |
| 1530 | Mir Arab (1530–1536) |
| 1569 | Ko‘kaldosh (1569–1570) |
| 1884 | Birinchi usuli jadid maktabi |
Sinf mahalladagi bir necha vazifani bajargan eski bino tarixini o‘rgandi. Ular maktab o‘qituvchisi va mahalla ahlidan so‘rab, bino turli davrlarda nimaga xizmat qilganini yozib chiqdi. Bino tarixi mahalla tarixini ham yoritdi.
Ta’lim tarixchilari maktab va o‘quv yurtlari qanday o‘zgarganini o‘rganadi, muzey pedagoglari tarixiy binolarni tushuntiradi, meros arxitektorlari eski binolarni tiklaydi, o‘qituvchilar o‘quvchilarni manbalar bilan ishlashga o‘rgatadi.
Maktab yaqinidagi binoni tanlang va o‘qituvchi yoki qarindoshdan o‘tmishda nimaga xizmat qilganini so‘rab, ikkita javobni yozib oling.
| Yil | Voqea |
|---|---|
| 1943 | Boshqarma |
| 1945 | Mir Arab qayta ochildi |
| 1971 | Toshkent islom instituti |
Vaqt chizig‘i: 1417, 1569–1570, 1884, 1917, 1943, 1945, 1971 sanalarini xronologik tartibda yozing va har biri qaysi hodisa ekanini ishonchli manbadan tekshirib, qisqa izoh yozing.