O‘zbekistonda diniy ta’limning tarixiy ildizlari

Madrasa – o‘rta asrlardan musulmon dunyosida ta’lim muassasasi bo‘lib, ko‘p hollarda diniy bilimlar bilan birga dunyoviy fanlar (matematika, astronomiya, mantiq, adabiyot) ham o‘qitilgan; shuning uchun darslikda madrasalar o‘z davrida o‘rta maxsus va oliy ta’lim vazifasini bajargan, deyiladi. O‘zbekiston hududida Samarqand, Buxoro, Xiva va Toshkent XV–XIX asrlarda yirik ilm markazlari bo‘lgan; masalan, Mirzo Ulug‘bek buyurtmasi bilan 1417-yilda Buxoroda, keyinroq Samarqand va G‘ijduvonda madrasalar qurilgan, Buxorodagi «Mir Arab» madrasasi XVI asrda (darslikka ko‘ra, 1530–1536-yillarda), Toshkentdagi «Ko‘kaldosh» esa 1569–1570-yillarda bunyod etilgan. Podsho Rossiyasi bosib olgandan keyin madrasalar faoliyati sustlashgan; XIX asr oxirida darslikka ko‘ra Buxoro amirligida 336, Xiva xonligida 132, Turkiston o‘lkasida 348 madrasa ro‘yxatga olingan edi. XIX asr oxiri – XX asr boshida jadidchilik harakati «usuli jadid» maktablarini ochgan: bunday maktabning birinchisi 1884-yilda Qrimda Ismoilbek Gaspirali tomonidan ochilgan, Turkistonda 1917-yil boshida 100 ga yaqin shunday maktabda 4 mingdan ortiq o‘quvchi o‘qigan va ularda diniy asoslar bilan birga chet tili, fizika, kimyo, matematika, gigiyena, iqtisod kabi fanlar o‘qitilgan. Sovet davrida davlat ateistik siyosat olib bordi va madrasalar yopildi; Ikkinchi jahon urushi yillarida munosabat birmuncha yumshagach, 1943-yilda Toshkentda musulmonlar diniy boshqarmasi tuzildi, 1945-yilda Buxoroda «Mir Arab» qayta ochildi, 1971-yilda Toshkentda Imom Buxoriy nomidagi islom instituti ish boshladi; 1990-yilgacha sobiq Sovet hududida bu ikki muassasadan boshqa islomiy ta’lim muassasasi bo‘lmagan.