ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Dunyo dinlari tarixi

O‘zbekistonda diniy ta’limning tarixiy ildizlari

Darslar 26 · 1 ta dars · Z. Islomov, D. Rahimjonov, J. Najmiddinov, N. Ismatova. Dunyo dinlari tarixi, 11-sinf, 1-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2018
26

O‘zbekistonda diniy ta’limning tarixiy ildizlari

Darslik: 129–131-betlar
MaqsadO‘zbekiston hududida diniy ta’limning tarixiy bosqichlarini (madrasa, jadid maktablari, sovet davri) bayon etish; madrasalar vazifasini va yirik ilm markazlarini ayting; sovet davrida diniy ta’lim holatini xolis tavsiflash.
Yangi so‘zlar
madrasa · madrasa, Islamic schooljadidchilik · Jadidism (reform movement)usuli jadid maktabi · new-method schoolvaqf · waqf (endowed property)
Tushuntirish

Madrasa – o‘rta asrlardan musulmon dunyosida ta’lim muassasasi bo‘lib, ko‘p hollarda diniy bilimlar bilan birga dunyoviy fanlar (matematika, astronomiya, mantiq, adabiyot) ham o‘qitilgan; shuning uchun darslikda madrasalar o‘z davrida o‘rta maxsus va oliy ta’lim vazifasini bajargan, deyiladi. O‘zbekiston hududida Samarqand, Buxoro, Xiva va Toshkent XV–XIX asrlarda yirik ilm markazlari bo‘lgan; masalan, Mirzo Ulug‘bek buyurtmasi bilan 1417-yilda Buxoroda, keyinroq Samarqand va G‘ijduvonda madrasalar qurilgan, Buxorodagi «Mir Arab» madrasasi XVI asrda (darslikka ko‘ra, 1530–1536-yillarda), Toshkentdagi «Ko‘kaldosh» esa 1569–1570-yillarda bunyod etilgan. Podsho Rossiyasi bosib olgandan keyin madrasalar faoliyati sustlashgan; XIX asr oxirida darslikka ko‘ra Buxoro amirligida 336, Xiva xonligida 132, Turkiston o‘lkasida 348 madrasa ro‘yxatga olingan edi. XIX asr oxiri – XX asr boshida jadidchilik harakati «usuli jadid» maktablarini ochgan: bunday maktabning birinchisi 1884-yilda Qrimda Ismoilbek Gaspirali tomonidan ochilgan, Turkistonda 1917-yil boshida 100 ga yaqin shunday maktabda 4 mingdan ortiq o‘quvchi o‘qigan va ularda diniy asoslar bilan birga chet tili, fizika, kimyo, matematika, gigiyena, iqtisod kabi fanlar o‘qitilgan. Sovet davrida davlat ateistik siyosat olib bordi va madrasalar yopildi; Ikkinchi jahon urushi yillarida munosabat birmuncha yumshagach, 1943-yilda Toshkentda musulmonlar diniy boshqarmasi tuzildi, 1945-yilda Buxoroda «Mir Arab» qayta ochildi, 1971-yilda Toshkentda Imom Buxoriy nomidagi islom instituti ish boshladi; 1990-yilgacha sobiq Sovet hududida bu ikki muassasadan boshqa islomiy ta’lim muassasasi bo‘lmagan.

YilVoqea
1417Buxoroda madrasa (Ulug‘bek)
1530Mir Arab (1530–1536)
1569Ko‘kaldosh (1569–1570)
1884Birinchi usuli jadid maktabi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sinf mahalladagi bir necha vazifani bajargan eski bino tarixini o‘rgandi. Ular maktab o‘qituvchisi va mahalla ahlidan so‘rab, bino turli davrlarda nimaga xizmat qilganini yozib chiqdi. Bino tarixi mahalla tarixini ham yoritdi.

Kim ishlatadi

Ta’lim tarixchilari maktab va o‘quv yurtlari qanday o‘zgarganini o‘rganadi, muzey pedagoglari tarixiy binolarni tushuntiradi, meros arxitektorlari eski binolarni tiklaydi, o‘qituvchilar o‘quvchilarni manbalar bilan ishlashga o‘rgatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktab yaqinidagi binoni tanlang va o‘qituvchi yoki qarindoshdan o‘tmishda nimaga xizmat qilganini so‘rab, ikkita javobni yozib oling.

Namunalar
Usuli jadid maktabida o‘quvchilar diniy asoslar bilan birga chet tili, fizika, kimyo va hisob-kitobni ham o‘rganganlar; bu o‘sha davrdagi an’anaviy maktabdan farqi edi.
YilVoqea
1943Boshqarma
1945Mir Arab qayta ochildi
1971Toshkent islom instituti
1943-yilda Toshkentda o‘tgan Qurultoyda Markaziy Osiyo va Qozog‘iston musulmonlari diniy boshqarmasi tuzildi; bu Sovet davlatining diniy siyosati urush yillarida o‘zgargani, ammo ateistik yo‘nalish saqlanib qolgani tarixiy fakt sifatida eslanadi.
Sinfda faoliyat

Vaqt chizig‘i: 1417, 1569–1570, 1884, 1917, 1943, 1945, 1971 sanalarini xronologik tartibda yozing va har biri qaysi hodisa ekanini ishonchli manbadan tekshirib, qisqa izoh yozing.

Mashq
1
Madrasalarda qanday fanlar o‘qitilgan va nega ular o‘rta maxsus va oliy ta’lim vazifasini bajargan deyiladi?
2
Usuli jadid maktablari an’anaviy maktabdan qanday farq qilgan?
3
Sovet davrida diniy ta’lim qanday o‘zgargan? Uchta sana bilan javob bering.
4
Nega Samarqand, Buxoro, Xiva va Toshkent «ilm markazlari» deyiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMaktabga xayrlashuv sovg‘asiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →