Islomdagi oqimlar va zamonaviy ekstremizm
Islom ichida ikki yirik yo‘nalish – sunniylik va shialik mavjud; ularning kelib chiqishi Payg‘ambar Muhammad vafotidan (632) keyingi rahbarlik masalasi bilan bog‘lanadi. Sunniylikda to‘rt huquqiy mazhab (hanafiy, molikiy, shofe’iy, hanbaliy) tarqalgan; Markaziy Osiyoda tarixan hanafiy mazhabi va moturidiy aqidasi (Abu Mansur Moturidiy, taxm. 870–944, Samarqand) yetakchi bo‘lgan. Salafiylik – dastlabki uch avlod («salaf») namunasiga qaytishni da’vo qiluvchi keng oqim; tadqiqotchilar unda siyosatdan uzoq, faol va zo‘ravon yo‘nalishlarni farqlaydi, shuning uchun bu atamani barcha salafiylarga nisbatan ekstremizm sifatida ishlatish noto‘g‘ri. «Qur’oniylar» (Ahlu-l-Qur’on) esa hadislarni dinning mustaqil manbai deb tan olmaydigan guruhlar bo‘lib, XIX–XX asrlarda Hindistonda shakllangan; sunniy va shia ulamolarining aksariyati hadislarni Qur’ondan keyingi manba deb hisoblaydi. «Takfir» – musulmonni dindan chiqqan deb e’lon qilish; ko‘pchilik olimlar bunga ehtiyotkorlik bilan yondashishni talab qiladi. «Jihod» so‘zi lug‘atda «sa’y-harakat, tirishish» ma’nosini bildiradi, klassik fiqhda esa tartibga solingan himoya urushi masalalari ham shu atama bilan yoritilgan; ekstremistik guruhlar uni tinch aholiga qarshi zo‘ravonlikni oqlash uchun ishlatganini ko‘plab ulamolar rad etgan. Masalan, IShID 2006-yildagi Iroq guruhlari negizida vujudga kelib, 2013-yildan Suriyada faollashgan va 2014-yil iyunda «xalifalik» e’lon qilgan; BMT Xavfsizlik Kengashi 2014-yil avgustda 2170-rezolyutsiyada uni qoralagan, 2014-yil sentabrida 100 dan ortiq musulmon ulamosi ochiq xat bilan uning da’volarini rad etgan, uning hududiy nazorati 2019-yilga kelib deyarli tugagan. Zo‘ravonlik g‘oyalari boshqa dinlar va mafkuralar doirasida ham uchraydi; O‘zbekistonda esa taqiqlangan ekstremistik tashkilotlarda qatnashish qonunga muvofiq javobgarlikka olib keladi, e’tiqodning o‘zi esa jinoyat emas. Bunday materiallarni izlash, tarqatish yoki ularga murojaat qilish tavsiya etilmaydi; ularga duch kelsangiz, kattalarga yoki vakolatli organga xabar bering.
Tahlil: sunniylik, shialik, salafiylik va «Qur’oniylar»ni ta’riflovchi to‘rt qatorli jadval tuzing (ta’rif, paydo bo‘lish davri, yaqqol xususiyat). Ma’lumot manbalarini ko‘rsating; baholovchi so‘zlardan foydalanmang.