ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Dunyo dinlari tarixi

Islomdagi oqimlar va zamonaviy ekstremizm

Darslar 11 · 1 ta dars · Z. Islomov, D. Rahimjonov, J. Najmiddinov, N. Ismatova. Dunyo dinlari tarixi, 11-sinf, 1-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2018
11

Islomdagi oqimlar va zamonaviy ekstremizm

Darslik: 45–54-betlar
MaqsadIslom doirasidagi asosiy oqimlar (sunniylik, shialik, mazhablar, salafiylik, «Qur’oniylar») haqida xolis ma’lumot berish; takfir va jihod atamalarini izohlash; ekstremistik guruhlarga xalqaro va huquqiy bahoni qisqa bayon etish.
Yangi so‘zlar
sunniylik va shialik · Sunnism and Shi‘ismsalafiylik · Salafismtakfir · takfir (declaring a Muslim an unbeliever)jihod · jihad (striving)
Tushuntirish

Islom ichida ikki yirik yo‘nalish – sunniylik va shialik mavjud; ularning kelib chiqishi Payg‘ambar Muhammad vafotidan (632) keyingi rahbarlik masalasi bilan bog‘lanadi. Sunniylikda to‘rt huquqiy mazhab (hanafiy, molikiy, shofe’iy, hanbaliy) tarqalgan; Markaziy Osiyoda tarixan hanafiy mazhabi va moturidiy aqidasi (Abu Mansur Moturidiy, taxm. 870–944, Samarqand) yetakchi bo‘lgan. Salafiylik – dastlabki uch avlod («salaf») namunasiga qaytishni da’vo qiluvchi keng oqim; tadqiqotchilar unda siyosatdan uzoq, faol va zo‘ravon yo‘nalishlarni farqlaydi, shuning uchun bu atamani barcha salafiylarga nisbatan ekstremizm sifatida ishlatish noto‘g‘ri. «Qur’oniylar» (Ahlu-l-Qur’on) esa hadislarni dinning mustaqil manbai deb tan olmaydigan guruhlar bo‘lib, XIX–XX asrlarda Hindistonda shakllangan; sunniy va shia ulamolarining aksariyati hadislarni Qur’ondan keyingi manba deb hisoblaydi. «Takfir» – musulmonni dindan chiqqan deb e’lon qilish; ko‘pchilik olimlar bunga ehtiyotkorlik bilan yondashishni talab qiladi. «Jihod» so‘zi lug‘atda «sa’y-harakat, tirishish» ma’nosini bildiradi, klassik fiqhda esa tartibga solingan himoya urushi masalalari ham shu atama bilan yoritilgan; ekstremistik guruhlar uni tinch aholiga qarshi zo‘ravonlikni oqlash uchun ishlatganini ko‘plab ulamolar rad etgan. Masalan, IShID 2006-yildagi Iroq guruhlari negizida vujudga kelib, 2013-yildan Suriyada faollashgan va 2014-yil iyunda «xalifalik» e’lon qilgan; BMT Xavfsizlik Kengashi 2014-yil avgustda 2170-rezolyutsiyada uni qoralagan, 2014-yil sentabrida 100 dan ortiq musulmon ulamosi ochiq xat bilan uning da’volarini rad etgan, uning hududiy nazorati 2019-yilga kelib deyarli tugagan. Zo‘ravonlik g‘oyalari boshqa dinlar va mafkuralar doirasida ham uchraydi; O‘zbekistonda esa taqiqlangan ekstremistik tashkilotlarda qatnashish qonunga muvofiq javobgarlikka olib keladi, e’tiqodning o‘zi esa jinoyat emas. Bunday materiallarni izlash, tarqatish yoki ularga murojaat qilish tavsiya etilmaydi; ularga duch kelsangiz, kattalarga yoki vakolatli organga xabar bering.

Sunniylik:hanafiy,molikiy,shofe’iy,hanbaliymazhablariShialikSalafiylikQur’oniylar(Ahlu-l-Qur’on)Islomdagiyo‘nalishlar
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktabning turli klublari haqida taqdimot tayyorlagan o‘quvchi har bir klubning nomini to‘g‘ri yozdi va tavsifni klubning o‘z a’zolaridan hamda mustaqil kuzatuvchidan oldi. Shunda har bir klub adolatli tasvirlandi.

Kim ishlatadi

Dinshunoslik tadqiqotchilari guruhlarni ularning o‘z tavsifi va mustaqil manbalar asosida yozadi, jurnalistlar nomlar va atamalarni to‘g‘ri ishlatadi, ensiklopediya muharrirlari izohlarni manbalar bilan tekshiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Ikkita jamoa yoki klubni tanlang va har biri uchun bitta fakt a’zolaridan, bittasi tashqi kuzatuvchidan olinganini yozing.

Namunalar
Hanafiylik – Markaziy Osiyoda tarixan keng tarqalgan huquqiy mazhab; moturidiy aqida esa shu mintaqaning e’tiqodiy an’anasida muhim o‘rin tutgan.
Olim «jihod» so‘zini lug‘aviy ma’noda («tirishish») ham, fiqhiy atama sifatida ham o‘rganadi; zamonaviy guruhlarning ushbu so‘zni qo‘llashini esa ulamolarning ko‘pchiligi tanqid qilgan.
Sinfda faoliyat

Tahlil: sunniylik, shialik, salafiylik va «Qur’oniylar»ni ta’riflovchi to‘rt qatorli jadval tuzing (ta’rif, paydo bo‘lish davri, yaqqol xususiyat). Ma’lumot manbalarini ko‘rsating; baholovchi so‘zlardan foydalanmang.

Mashq
1
Sunniylik va shialik o‘rtasidagi bo‘linishning tarixiy sababi nima bilan bog‘lanadi?
2
«Takfir» va «jihod» so‘zlarining lug‘aviy yoki asosiy ma’nosini ayting.
3
Nima uchun «salafiy» atamasini hammaga nisbatan ekstremizm sifatida ishlatish noto‘g‘ri?
4
Qanday qilib huquq e’tiqod va qonunbuzarlikni farqlaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliJasurning universitet tanloviHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →