Islomdagi oqimlar va zamonaviy ekstremizm
Islom ichida ikki yirik yo‘nalish – sunniylik va shialik mavjud; ularning kelib chiqishi Payg‘ambar Muhammad vafotidan (632) keyingi rahbarlik masalasi bilan bog‘lanadi. Sunniylikda to‘rt huquqiy mazhab (hanafiy, molikiy, shofe’iy, hanbaliy) tarqalgan; Markaziy Osiyoda tarixan hanafiy mazhabi va moturidiy aqidasi (Abu Mansur Moturidiy, taxm. 870–944, Samarqand) yetakchi bo‘lgan. Salafiylik – dastlabki uch avlod («salaf») namunasiga qaytishni da’vo qiluvchi keng oqim; tadqiqotchilar unda siyosatdan uzoq, faol va zo‘ravon yo‘nalishlarni farqlaydi, shuning uchun bu atamani barcha salafiylarga nisbatan ekstremizm sifatida ishlatish noto‘g‘ri. «Qur’oniylar» (Ahlu-l-Qur’on) esa hadislarni dinning mustaqil manbai deb tan olmaydigan guruhlar bo‘lib, XIX–XX asrlarda Hindistonda shakllangan; sunniy va shia ulamolarining aksariyati hadislarni Qur’ondan keyingi manba deb hisoblaydi. «Takfir» – musulmonni dindan chiqqan deb e’lon qilish; ko‘pchilik olimlar bunga ehtiyotkorlik bilan yondashishni talab qiladi. «Jihod» so‘zi lug‘atda «sa’y-harakat, tirishish» ma’nosini bildiradi, klassik fiqhda esa tartibga solingan himoya urushi masalalari ham shu atama bilan yoritilgan; ekstremistik guruhlar uni tinch aholiga qarshi zo‘ravonlikni oqlash uchun ishlatganini ko‘plab ulamolar rad etgan. Masalan, IShID 2006-yildagi Iroq guruhlari negizida vujudga kelib, 2013-yildan Suriyada faollashgan va 2014-yil iyunda «xalifalik» e’lon qilgan; BMT Xavfsizlik Kengashi 2014-yil avgustda 2170-rezolyutsiyada uni qoralagan, 2014-yil sentabrida 100 dan ortiq musulmon ulamosi ochiq xat bilan uning da’volarini rad etgan, uning hududiy nazorati 2019-yilga kelib deyarli tugagan. Zo‘ravonlik g‘oyalari boshqa dinlar va mafkuralar doirasida ham uchraydi; O‘zbekistonda esa taqiqlangan ekstremistik tashkilotlarda qatnashish qonunga muvofiq javobgarlikka olib keladi, e’tiqodning o‘zi esa jinoyat emas. Bunday materiallarni izlash, tarqatish yoki ularga murojaat qilish tavsiya etilmaydi; ularga duch kelsangiz, kattalarga yoki vakolatli organga xabar bering.
Maktabning turli klublari haqida taqdimot tayyorlagan o‘quvchi har bir klubning nomini to‘g‘ri yozdi va tavsifni klubning o‘z a’zolaridan hamda mustaqil kuzatuvchidan oldi. Shunda har bir klub adolatli tasvirlandi.
Dinshunoslik tadqiqotchilari guruhlarni ularning o‘z tavsifi va mustaqil manbalar asosida yozadi, jurnalistlar nomlar va atamalarni to‘g‘ri ishlatadi, ensiklopediya muharrirlari izohlarni manbalar bilan tekshiradi.
Ikkita jamoa yoki klubni tanlang va har biri uchun bitta fakt a’zolaridan, bittasi tashqi kuzatuvchidan olinganini yozing.
Tahlil: sunniylik, shialik, salafiylik va «Qur’oniylar»ni ta’riflovchi to‘rt qatorli jadval tuzing (ta’rif, paydo bo‘lish davri, yaqqol xususiyat). Ma’lumot manbalarini ko‘rsating; baholovchi so‘zlardan foydalanmang.