Zardushtiylik Markaziy Osiyoda va bugun

Zardushtiylik – Markaziy Osiyo va Eron hududida shakllangan eng qadimgi e’tiqodlardan biri; uning payg‘ambari Zardusht (Zaratushtra) yashagan davr haqida olimlar o‘rtasida kelishuv yo‘q (takliflar mil. avv. taxm. 1500–1000-yillardan to an’anaviy VI asrgacha). Muqaddas manba Avesto bir necha qismdan iborat: Yasna (uning ichida 17 ta «Gat» – Zardushtga nisbat beriladigan she’riy ilohiy madhlar), Visperad, Vendidod, Yashtlar va Xordeh Avesto. An’anaga ko‘ra, Avestoning katta qismi fath va vayronagarchiliklar tufayli yo‘qolgan; Beruniy ham «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» asarida Avestoning yo‘qolgan qismlari haqida yozgan. Avestoni o‘rganuvchi fan – avestoshunoslik; uning yirik markazlari bir qancha mamlakatlarda, jumladan, Hindiston, Eron, Rossiya va AQShda mavjud. Bugun zardushtiylar asosan Hindistonda (parslar, an’anaga ko‘ra VIII–X asrlarda Eronni tark etganlarning avlodlari, 2011-yilgi aholi ro‘yxatida taxminan 57 ming) va Eronda (2016-yilgi aholi ro‘yxatida taxminan 23 ming) yashaydi, dunyo bo‘yicha jami taxminan 100–200 ming deb baholanadi. Ularning ibodatxonalarida muqaddas olov saqlanadi; jamoalar orasida til, ibodat shakli va yil hisobi (taqvim) borasida farqlar bor, ayrim jamoalarda islohotchi qarashlar ham mavjud. 2001-yilda YUNESKO Avestoning 2700 yilligini nishonlagan, Urganchda Avestoga bag‘ishlangan yodgorlik o‘rnatilgan.