Konfessiya tushunchasi va diniy manzaraning o‘zgarishi

Konfessiya – muayyan diniy ta’limot doirasida shakllangan, o‘ziga xos xususiyatlarga ega e’tiqod va uning izdoshlari jamoasi. Atama keng qo‘llanadi: xristianlik va buddaviylik kabi yirik dinlar ham, pravoslavlik, katoliklik, Tibet buddaviyligi, dzen-buddizm kabi yo‘nalishlar ham konfessiya deyilishi mumkin. Darslikda ta’kidlanishicha, islomda mazhablar (masalan, hanafiy) O‘zbekistonda alohida konfessiya sifatida ro‘yxatdan o‘tmaydi, shia jamoalari ham alohida konfessiya sifatida emas, islom doirasida hisobga olinadi; shuning uchun O‘zbekistonda islom bitta konfessiya – O‘zbekiston musulmonlari idorasi bilan bog‘liq holda – sanaladi. Dunyoning diniy manzarasi o‘zgarmas emas: globallashuv, migratsiya, texnologiya, ta’limning o‘zgarishi va ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlar natijasida dinlarning tarqalish hududi o‘zgaradi. Masalan, Yevropada musulmonlar soni o‘tgan asr o‘rtasiga nisbatan sezilarli oshgan (Pew Research taxminlariga ko‘ra, 2016-yilda 25 mln dan ortiq, aholining taxminan 5 foizi). Mavjud dinlar doirasida yangi yo‘nalishlar va harakatlar paydo bo‘lib turadi; dinshunoslikda ularni «yangi diniy harakatlar» deb ataydilar, «sekta» so‘zi esa ko‘pincha salbiy ma’noda ishlatiladi. Ba’zi harakatlar tarafdorlariga jiddiy zarar yetkazgan: «Xalqlar ibodatxonasi» guruhining Jonstaundagi (Gayana, 1978) manzilgohida 900 dan ortiq kishi, Ugandaning Kanungu shahrida (2000) bir guruh a’zolaridan yuzlab kishi halok bo‘lgan, Vakoda (AQSh, 1993) «Dovudchilar» guruhi qarorgohi federal kuchlar tomonidan qamal qilingach, yong‘inda 70 dan ortiq kishi o‘lgan; bunday holatlarda yopiq faoliyat, rahbarga to‘liq bo‘ysunish va xavfli ko‘rsatmalar umumiy belgilar sifatida ko‘rsatiladi. Boshqa tomondan, diniy ta’limotlar zamonaviylashadi: 2000-yil mart oyida Papa Ioann Pavel II diniy tarixdagi xatolar uchun jamoat oldida kechirim so‘ragan.