Terrorizm va ekstremizm: tushunchalar va tarixiy ildizlar

Terrorizm – siyosiy yoki mafkuraviy maqsadlarda aholini qo‘rqitish uchun tinch fuqarolarga qarshi zo‘ravonlikdan yoki unga tahdiddan foydalanishdir; ekstremizm esa keskin, ko‘pincha zo‘ravon usullarni yoqlovchi va boshqacha fikrga toqat qilmaydigan qarashlar tizimi. Barcha mamlakatlarda bu hodisalar qonun bilan belgilanadi: O‘zbekistonda «Terrorizmga qarshi kurashish to‘g‘risida»gi (2000) va «Ekstremizmga qarshi kurashish to‘g‘risida»gi (2018) qonunlar mavjud. Terrorizmning umumiy qabul qilingan yagona xalqaro ta’rifi yo‘q, ammo BMT Xavfsizlik Kengashining 2001-yil 28-sentabrdagi 1373-rezolutsiyasi (2001-yil 11-sentabrdagi AQShdagi hujumlardan keyin qabul qilingan) va BMTning 2006-yil 8-sentabrda qabul qilingan Global aksilterror strategiyasi davlatlarning hamkorligini belgilaydi. Terrorizm biror din, millat yoki mintaqaga xos emas: u turli mafkuralar, jumladan, diniy va dunyoviy mafkuralar nomidan sodir etilgan; shu sababli tadqiqotchilar uni biror e’tiqod bilan tenglashtirmaslikni ta’kidlaydi. Islom tarixida xorijiylar harakati (xavorij) 657-yilda Siffin jangidan so‘ng halifa Ali ibn Abu Tolib hokimiyat borasida kelishuvga rozi bo‘lgach, uning qo‘shinidagi bir guruh undan ajralib chiqishi bilan vujudga kelgan; ular katta gunoh qilganlarni imondan chiqqan deb hisoblab, ularga qarshi kurash olib borgan, Ali 661-yilda shu harakat tarafdori tomonidan o‘ldirilgan, umaviy va abbosiy xalifalar esa VII–IX asrlarda xorijiylarga qarshi kurashgan. Tarixchilar bu harakatni diniy-siyosiy ziddiyatlarning erta namunasi sifatida o‘rganadi.