Darslar 2 · 1 ta dars · Z. Islomov, D. Rahimjonov, J. Najmiddinov, N. Ismatova. Dunyo dinlari tarixi, 11-sinf, 1-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2018
2
Dinshunoslik: tarixi va asosiy sohalari
Darslik: 10–17-betlar
MaqsadDinshunoslikning rivojlanish bosqichlari va asosiy sohalarini (din tarixi, sotsiologiyasi, psixologiyasi, falsafasi, fenomenologiyasi) farqlash.
Yangi so‘zlar
dinshunoslik · religious studiesdin sotsiologiyasi · sociology of religiondin fenomenologiyasi · phenomenology of religionqiyosiy dinshunoslik · comparative religion
Tushuntirish
Dinshunoslik – dinlarni e’tiqod nuqtayi nazaridan emas, ilmiy va xolis usullar bilan o‘rganuvchi fan; «Dunyo dinlari tarixi» uning bir sohasi. Dinlar haqidagi dastlabki yozma ma’lumotlar antik mualliflarda uchraydi, masalan, Gerodot (mil. avv. V asr) o‘zi tasvirlagan xalqlarning e’tiqodlarini ham yozgan. O‘rta asr islom dunyosida Abu Rayhon Beruniy («Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar», «Hindiston»), Ibn Nadim («Al-Fihrist», 987-yil) kabi mualliflar turli xalqlarning e’tiqodlari haqida batafsil yozgan. Yevropada XIX asrda Maks Myuller (1823–1900) Oksfordda ma’ruzalar o‘qib, dinlarni qiyosiy o‘rganishni ilmiy fan sifatida shakllantirishga hissa qo‘shgan. Sovet davrida bu soha «ilmiy ateizm» nomi ostida, dinga tanqidiy baho berish yo‘nalishida o‘qitilgan; mustaqillikdan keyin u xolis ilmiy yondashuvga qaytarildi, 1999-yilda Toshkent islom universiteti ochildi, 2018-yil 16-aprel Farmoni bilan esa O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi tashkil etildi. Sotsiologiya din bilan jamiyat munosabatini, psixologiya shaxsning diniy tajribasini, falsafa Xudo, vahiy, yaratilish kabi umumiy masalalarni, fenomenologiya ibodat, marosim va ramzlar kabi ko‘rinadigan jihatlarni, din tarixi esa dinlarning paydo bo‘lishi va rivojlanish bosqichlarini o‘rganadi.
Namunalar
Tadqiqotchi turli dinlarda yangi tug‘ilgan chaqaloq bilan bog‘liq marosimlarni solishtiradi va umumiy jihatlarini aniqlaydi – bu fenomenologik va qiyosiy yondashuv.
So‘rovnoma yordamida shahar aholisining diniy tashkilotlarga munosabati o‘rganiladi – bu din sotsiologiyasiga misol; tadqiqotchi kimning haq ekanligini baholamaydi, faqat ma’lumot to‘playdi va tahlil qiladi.
Sinfda faoliyat
Quyidagi mavzularni dinshunoslikning mos sohasiga bog‘lang: (a) diniy jamoalar va oila, (b) Xudoning mavjudligi haqidagi dalillar, (c) ibodat joylarining shakli, (d) muqaddas kitobning qadimgi nusxalari. Javoblaringizni sinfda asoslab bering.
Mashq
1
Dinshunoslik va ilohiyot (teologiya) o‘rtasidagi asosiy farq nimada?
Dinshunoslik dinlarni tashqaridan, xolis va ilmiy usullarda o‘rganadi; ilohiyot esa muayyan e’tiqod doirasida uning ta’limotini izohlaydi.
2
Abu Rayhon Beruniyning dinlarni o‘rganishga oid ikkita asarini ayting.
«Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» va «Hindiston».
3
Sovet davridagi «ilmiy ateizm» va hozirgi dinshunoslik yondashuvi qanday farq qiladi?
Birinchisi dinga tanqidiy baho berish maqsadida o‘qitilgan; hozirgi dinshunoslik esa barcha dinlarni xolis o‘rganadi va ularni baholamaydi.
4
Nima uchun dinlarni o‘rganishda tarix, filologiya, arxeologiya va etnologiya yordamchi fanlar hisoblanadi?
Chunki diniy matnlarni o‘qish (filologiya), moddiy qoldiqlarni topish (arxeologiya), xalq urf-odatlarini tushunish (etnologiya) va voqealarni davrlashtirish (tarix) uchun ularning usullari kerak.