Missionerlik va prozelitizm

Missionerlik – o‘z e’tiqodini boshqalarga yetkazish va yoyishga qaratilgan faoliyat; u ko‘plab dinlarga xos: buddaviy, xristian va musulmon da’vat faoliyati tarixda va hozir ham mavjud. Prozelitizm esa kishini bir konfessiyadan boshqasiga o‘tkazishga urinish bo‘lib, O‘zbekiston qonunchiligida ham, ilmiy muhokamada ham ko‘pincha bosim yoki noo‘rin usullarni ko‘zda tutuvchi tushuncha sifatida ishlatiladi. 1910-yilda Edinburgda (Shotlandiya) o‘tgan jahon missionerlik konferensiyasida protestant missionerlik jamiyatlari faoliyatini muvofiqlashtirish, missionerlar tayyorlash va Bibliyani tarjima qilish masalalari muhokama qilingan va u zamonaviy missionerlik hamda ekumenik harakatning shakllanishiga turtki bo‘lgan. Tarixchilar ba’zi davrlarda missionerlik mustamlakachilik siyosati bilan bog‘langanini, boshqa holatlarda missionerlar maktab, kasalxona va tarjima ishlarini olib borganini ta’kidlaydi. Darslikda xristian missionerlarining e’tibori «10–40 oyna» deb ataluvchi hududga qaratilgani aytiladi; bu atama XX asr oxirida evangelik xristian tashkilotlari qo‘llagan va u dinlar, resurslar va siyosiy mojarolar bilan bog‘lab talqin qilinishi bahsli. O‘zbekistonning «Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida»gi Qonuni (2021-yilgi tahrir) missionerlik faoliyati va prozelitizmni taqiqlaydi hamda buzganlarga qonunda belgilangan javobgarlikni nazarda tutadi; davlat bunda ijtimoiy totuvlik va diniy bag‘rikenglikni asos qilib ko‘rsatadi. Xalqaro hujjatlar (Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi, 1948; Fuqarolik va siyosiy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro pakt, 1966) har kimning dinini o‘zgartirish va uni izhor etish erkinligini kafolatlaydi, ammo majburlashni taqiqlaydi; shuning uchun qaysi me’yorlar missionerlikni cheklashi mumkinligi borasida huquqshunoslar fikri turlicha.