Din va ijtimoiy hayot

Tarixda deyarli har bir xalq o‘z hayotini biror e’tiqod tizimi bilan bog‘lab tushunganini ko‘ramiz, shu sababli din ijtimoiy hodisa sifatida o‘rganiladi. Dinshunoslikda «funksiya» – dinning jamiyatda harakat qilish usuli, «rol» esa bu funksiyalar natijalarining yig‘indisi deb farqlanadi. Dunyoqarash funksiyasi hayot mazmuni va o‘lim haqidagi savollarga javob berishdir; tasalli funksiyasi qayg‘uli damlarda ruhiy muvozanatga yordam beradi; mansublikni belgilash funksiyasi odamlarni umumiy qadriyatlar atrofida birlashtiradi (masalan, yaponlar uchun sintoizm, yahudiylikda esa dinga mansublik xalqqa mansublik bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin). Me’yorlashtirish va nazorat funksiyalari oila, qo‘shnichilik, halollik kabi munosabatlarni qoidalar bilan tartibga soladi; moslashuv funksiyasi esa ko‘chib borganlarga yangi muhitda til va urf-odatlarini saqlashga yordam beradi. Sotsiologlar dinning ta’sirini turlicha baholagan: Emil Dyurkgeym «Diniy hayotning ibtidoiy shakllari» (1912) asarida dinni jamoani birlashtiruvchi tizim sifatida tahlil qilgan, Maks Veber esa «Protestant axloqi va kapitalizm ruhi» (1904–1905) asarida diniy qadriyatlarning iqtisodiy xulq-atvorga ta’sirini o‘rgangan. Tarixda dindan ba’zan siyosiy va iqtisodiy manfaatlar yo‘lida ham foydalanilgan; shu sababli din va fan, din va hokimiyat munosabatlari tarixiy kontekstda baholanishi kerak.