Darslar 18 · 1 ta dars · Z. Islomov, D. Rahimjonov, J. Najmiddinov, N. Ismatova. Dunyo dinlari tarixi, 11-sinf, 1-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2018
18
An’ana, odat va marosim
Darslik: 83–86-betlar
MaqsadAn’ana, urf-odat va marosim tushunchalarini farqlash va bog‘lash; milliy va diniy marosimlarning o‘zgarishi (transformatsiya)ni misollar bilan tushuntirish; turli dinlardagi hayot bosqichlari bilan bog‘liq marosimlarni xolis sanash.
An’ana avloddan avlodga o‘tadigan ijtimoiy-madaniy tajriba; urf-odat – kishilar turmushiga singib, takrorlanib turadigan, ko‘pchilik qabul qilgan xulq-atvor qoidalari; marosim esa hayotdagi muhim voqea (tug‘ilish, nikoh, vidolashuv) munosabati bilan umum qabul qilingan tartibda, jamoa ishtirokida o‘tadigan tadbir. Bu uch tushuncha bir-biri bilan bog‘liq: an’ana tarkibiga urf-odat, urf-odat tarkibiga marosim kirishi mumkin. Darslikka ko‘ra, diniy marosimlar vaqt o‘tib milliy urf-odatga aylanishi mumkin, bu jarayon transformatsiya deyiladi; masalan, Rojdestvo xristian xalqlarida, Xoli hindlar orasida milliy bayram tusini olgan. Turli dinlarda hayot bosqichlari va yillik bayramlar bilan bog‘liq marosimlar mavjud: katolik va pravoslav xristianlikda «yetti muqaddas marosim» (sakramentlar: suvga cho‘mdirish, miro moyi surtish (tasdiqlash), evxaristiya, tavba, bemorni moylash, ruhoniylik, nikoh); islomda aqiqa, nikoh, janoza, ro‘za va qurbon hayitlari; yahudiylikda shanba, tug‘ilish, balog‘atga yetish, nikoh va dafn marosimlari. Navro‘z kabi an’anaviy bayram esa asosan xalq taqvimi va dehqonchilik hayotiga bog‘liq bo‘lib, bugun turli dinga mansub kishilar ham, dinga e’tiqod qilmaydiganlar ham nishonlaydi (zardushtiylik kabi ayrim an’analarda u diniy ahamiyatga ham ega). Dinshunos marosimlarni baholamaydi, balki ularning vazifasi (jamoani birlashtirish, hayot bosqichlarini belgilash) va tarixiy rivojini tavsiflaydi.
Namunalar
Navro‘z bahorgi tengkunlik bilan bog‘liq xalq bayrami; Abu Rayhon Beruniy uni «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» asarida tasvirlagan. 2009-yilda Navro‘z YUNESKOning nomoddiy madaniy meros ro‘yxatiga kiritilgan, 2010-yilda BMT Bosh Assambleyasi 21-martni Xalqaro Navro‘z kuni deb e’lon qilgan.
XX asrda yangi, dunyoviy marosimlar paydo bo‘lgan: tug‘ilganlik guvohnomasini topshirish, birinchi pasportni olish, bitiruvchilarga diplom berish; ular vaqt o‘tib an’anaviy tadbirlarga aylangan.
Sinfda faoliyat
Jadval: «An’ana», «urf-odat», «marosim» ustunlari bo‘yicha xalqingizdagi uchta oilaviy yoki jamoaviy tadbirni (bayram, to‘y, bitiruv kechasi va h.k.) ajrating va har biri uchun uchta tushunchaning qaysi biriga mos kelishini izohlang; shaxsiy e’tiqodga doir ma’lumot yozish shart emas.
Mashq
1
An’ana, urf-odat va marosim bir-biridan nimasi bilan farq qiladi?
An’ana – avloddan avlodga o‘tadigan tajriba; urf-odat – takrorlanuvchi xulq-atvor qoidalari; marosim – muhim voqea munosabati bilan umum qabul qilingan tartibda o‘tadigan tadbir.
2
«Transformatsiya» jarayoniga ikkita misol keltiring.
Rojdestvo xristian xalqlarida va Xoli hindlar orasida milliy bayram tusini olgan; bunda diniy marosim milliy urf-odatga aylanadi.
3
Navro‘z nima uchun O‘zbekistonda diniy emas, an’anaviy xalq bayrami deyiladi?
Chunki u bahorgi tengkunlik va dehqonchilik taqvimi bilan bog‘liq xalq bayrami bo‘lib, biror dinning majburiy marosimi hisoblanmaydi va turli dinga mansub kishilar tomonidan nishonlanadi (zardushtiylikda esa u diniy ahamiyatga ham ega).
4
Nega dinshunos marosimni «to‘g‘ri» yoki «noto‘g‘ri» deb baholash o‘rniga uning vazifasini tahlil qiladi?
Chunki dinshunoslikning vazifasi tavsiflash va tushuntirish; e’tiqod haqidagi baho ilmiy xolislikni buzadi.