Darslar 21 · 1 ta dars · Z. Islomov, D. Rahimjonov, J. Najmiddinov, N. Ismatova. Dunyo dinlari tarixi, 11-sinf, 1-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2018
21
Axborot tarmoqlari, internet va din
Darslik: 96–99-betlar
MaqsadAxborot, axborotlar urushi va virtual messenjerlar orqali tarqatiladigan buzg‘unchi g‘oyalar haqida xolis ma’lumot berish; axborotni tanqidiy tekshirish ko‘nikmalarini qo‘llash; O‘zbekistonda diniy mazmundagi materiallarni tarqatishni tartibga soluvchi qoidalarni bayon etish.
Yangi so‘zlar
axborot · informationaxborotlar urushi · information warfaredinshunoslik ekspertizasi · religious-studies expert examinationraqamli savodxonlik · digital literacy
Tushuntirish
Axborot – inson qabul qiladigan signal va ma’lumotlar majmui; internet va messenjerlar uni juda tez va chegarasiz tarqatadi. Darslik «axborotlar urushi»ni axborot vositalaridan g‘arazli maqsadda foydalanib, aholi ongiga ta’sir o‘tkazish orqali siyosiy yoki iqtisodiy ustunlikka erishishga urinish deb ta’riflaydi; bu atamani 1976-yilda fizik Tomas Ron qo‘llagan deb ko‘rsatiladi. Darslikka ko‘ra, ba’zi ekstremistik guruhlar internet va messenjerlardan targ‘ibot va yangi tarafdorlar jalb qilish uchun foydalanadi; bu yerda qisqa va faktik izoh yetarli: bunday targ‘ibot odatda shaxsni yaqinlaridan ajratish, oddiy «dushman» obrazini yaratish, shoshiltirish va sir saqlashga undash kabi belgilarga ega, ular haqida bilish himoya vositasi hisoblanadi. O‘zbekistonda diniy mazmundagi materiallarni tayyorlash, olib kirish va tarqatish davlat dinshunoslik ekspertizasidan o‘tkazish tartibiga bog‘langan: dastlab bu 2014-yil 20-yanvardagi Vazirlar Mahkamasi qarori bilan tasdiqlangan nizomlarda belgilangan, bugungi tartib esa «Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida»gi Qonun (2021-yilgi tahrir) va unga mos hujjatlarga tayanadi. Amaliy xulosa: axborotni baholashda manba kimligini, muallifning maqsadini, boshqa mustaqil manbalar tasdig‘ini va yangilik sanasini tekshirish kerak; shubhali videolar va xabarlarni ko‘paytirmaslik va ishonchsiz xabarni ota-ona, ustoz yoki mas’ul organga bildirish tavsiya etiladi.
Namunalar
Tekshiruv usuli («yon tomonga o‘qish»): shubhali xabar chiqsa, shu saytning o‘zida o‘qishni to‘xtatib, boshqa 2–3 mustaqil manbadan xabar va muallif haqida ma’lumot qidiring.
Darslikda keltirilgan hayotiy hikoyada bir kishi xorijda internet orqali notanish guruhlar bilan tanishib, keyinchalik ular tarqatgan ma’lumotlar yolg‘on va buzg‘unchi ekanini kech anglab yetgani aytiladi; bu holat tanqidiy tekshirish nega zarurligini ko‘rsatadi.
Sinfda faoliyat
Amaliy mashq: ijtimoiy tarmoqdagi bitta yangilik sarlavhasini (diniy bo‘lmagan, masalan, ob-havo yoki sport haqida) tanlab, manba, muallif, sana va tasdiqlovchi ikkinchi manbani tekshirish bo‘yicha jadval to‘ldiring.
Mashq
1
«Axborotlar urushi» nima va bu atamani kim qo‘llagan (darslikka ko‘ra)?
Axborot vositalaridan g‘arazli maqsadda foydalanib, aholi ongiga ta’sir qilish orqali ustunlikka erishishga urinish; atamani 1976-yilda Tomas Ron qo‘llagan.
2
Targ‘ibotni aniqlashga yordam beradigan ikkita belgini ayting.
Masalan, shaxsni yaqinlaridan ajratishga undash va oddiy «dushman» obrazini yaratish, shoshiltirish yoki sir saqlashni talab qilish.
3
O‘zbekistonda diniy mazmundagi materiallar nega ekspertizadan o‘tkaziladi?
Chunki qonunga ko‘ra ularni tayyorlash, olib kirish va tarqatishda qonunbuzarliklarning va jamiyat xavfsizligiga zarar yetkazuvchi mazmunning oldini olish ko‘zda tutiladi; ekspertiza davlat dinshunoslik tashkiloti tomonidan o‘tkaziladi.
4
Nima uchun ishonchsiz videoni ko‘paytirish (qayta yuborish) xavfli bo‘lishi mumkin?
Chunki yolg‘on yoki buzg‘unchi mazmun tez tarqaladi, qabul qiluvchilar ongiga ta’sir qiladi va yuboruvchi ham unga javobgar bo‘lib qolishi mumkin.