Tangrichilik va Markaziy Osiyoning diniy manzarasi

Buyuk Ipak yo‘li Shosh, Samarqand, Buxoro, Xiva kabi shaharlar orqali o‘tgan va Markaziy Osiyoga savdo bilan birga turli til, madaniyat va dinlarni olib kelgan: zardushtiylik, buddaviylik, nasroniylik (shu jumladan Sharq cherkovi), moniylik, yahudiylik va islom shu hududda tarqalgan. Tangrichilik – turkiy va mo‘g‘ul xalqlarining qadimgi e’tiqodi bo‘lib, uning markazida osmon xudosi Tangri turadi; manbalar sifatida VIII asrdagi Urxun-Enasoy bitiklari (masalan, Kultegin va Bilga xoqon yodgorliklari) ko‘rsatiladi, ularda Tangri nomi xoqon hokimiyati bilan bog‘lanadi. Qadimgi turk ta’limotiga ko‘ra hokimiyat Tangri tomonidan beriladi va u ishonchni oqlamasa, qaytarib olinadi deb tushunilgan; bu qarashlarni o‘rganishda tarixchilar yozma bitiklar va arxeologik topilmalarga tayanadi. 1990-yillardan boshlab Markaziy Osiyo va Sibirning ayrim joylarida tangrichilikni qayta tiklashga urinishlar paydo bo‘ldi; ayrimlar uni madaniy meros deb hisoblasa, boshqalar, jumladan, mintaqa davlatlarining rasmiy doiralari, bunday harakatlar jamiyatda yangi bo‘linishlarga sabab bo‘lishi mumkinligidan xavotir bildiradi. XXI asr boshlarida Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston, Turkmaniston va O‘zbekistonda islom bilan birga pravoslav, katolik, protestant, yahudiy, buddaviy va boshqa jamoalar ro‘yxatdan o‘tgan; ularning soni va ro‘yxatga olish tartibi mamlakatdan mamlakatga farq qiladi.