Darslar 6–7 · 2 ta dars · O. Karimova, N. Ismatova, Sh. Sariqov, O. Amanova (E. Sariqovning uslubiy tahriri ostida). O‘zbekiston davlati va huquqi asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
7
Davlatning tuzilish shakli
Darslik: 35–39-betlar
MaqsadDavlatning tuzilish shakllarini – unitar, federativ va konfederativ davlatlarni va ularning belgilarini farqlash.
Davlatning tuzilish shakli uning ma’muriy-hududiy tashkil etilishini ko‘rsatadi. Unitar (oddiy) davlatda yagona konstitutsiya, yagona qonunlar, yagona armiya, pul birligi, soliq tizimi va fuqarolik bo‘ladi; hudud ma’muriy birliklarga (viloyat, tuman) bo‘linadi. Misollar: O‘zbekiston, Fransiya, Yaponiya. Federatsiya bir necha davlat yoki hududlarning birlashuvidan hosil bo‘lgan murakkab davlat: asosiy hokimiyat markazda, lekin federatsiya a’zolari (shtat, respublika, o‘lka) o‘z organlariga va ba’zan konstitutsiyasiga ega; parlament ko‘pincha ikki palatali (AQSH, Rossiya, Germaniya, Hindiston). Konfederatsiya – suverenitetini saqlagan mustaqil davlatlarning maqsadli ittifoqi: umumiy fuqarolik va yagona hudud yo‘q, a’zolar undan chiqishi mumkin, tuzilma mo‘rt. O‘zbekiston unitar davlat; Qoraqalpog‘iston Respublikasi uning tarkibida suveren respublika bo‘lib, o‘z konstitutsiyasiga ega, lekin u O‘zbekiston Konstitutsiyasiga zid kelmasligi kerak.
Namunalar
Unitar davlatda butun mamlakat bo‘ylab bir xil Fuqarolik kodeksi amal qiladi; federatsiyada esa ba’zi masalalar bo‘yicha shtatlar o‘z qonunlarini chiqarishi mumkin.
Federatsiyalar kuchli bo‘lishi ham, parchalanib ketishi ham mumkin: Sovet Ittifoqi, Chexoslovakiya va Yugoslaviya federatsiyalari parchalangan, AQSH va Germaniya esa hozir ham federatsiya.
Sinfda faoliyat
«Qaysi shakl?»: to‘rtta kartochka beriladi (yagona pul va armiya; shtatlar o‘z konstitutsiyasiga ega; mustaqil davlatlar maqsadli ittifoq tuzadi; ikki palatali parlament). Guruhlar ularni unitar, federativ yoki konfederativ shaklga biriktiradi.
Mashq
1
Unitar davlatning to‘rt belgisini sanang.
Yagona konstitutsiya va qonunlar, yagona armiya, yagona pul birligi va soliq tizimi, yagona fuqarolik.
2
Federatsiya va konfederatsiyaning asosiy farqi nimada?
Federatsiya – yagona murakkab davlat, asosiy hokimiyat markazda; konfederatsiyada a’zolar suverenitetini saqlaydi, yagona fuqarolik va hudud yo‘q.
3
O‘zbekiston qaysi tuzilish shakliga ega va Qoraqalpog‘iston qanday maqomda?
Unitar davlat; Qoraqalpog‘iston – uning tarkibidagi suveren respublika, o‘z konstitutsiyasi bor, lekin u O‘zbekiston Konstitutsiyasiga zid emas.
4
Nima uchun federatsiya va konfederatsiya ba’zan beqaror bo‘lishi mumkin?
Chunki markaz va a’zolar o‘rtasida hokimiyat taqsimoti, manfaatlar va iqtisodiy-milliy qarama-qarshiliklar nizo keltirib chiqarishi mumkin.