Davlatning tuzilish shakli
Davlatning tuzilish shakli uning ma’muriy-hududiy tashkil etilishini ko‘rsatadi. Unitar (oddiy) davlatda yagona konstitutsiya, yagona qonunlar, yagona armiya, pul birligi, soliq tizimi va fuqarolik bo‘ladi; hudud ma’muriy birliklarga (viloyat, tuman) bo‘linadi. Misollar: O‘zbekiston, Fransiya, Yaponiya. Federatsiya bir necha davlat yoki hududlarning birlashuvidan hosil bo‘lgan murakkab davlat: asosiy hokimiyat markazda, lekin federatsiya a’zolari (shtat, respublika, o‘lka) o‘z organlariga va ba’zan konstitutsiyasiga ega; parlament ko‘pincha ikki palatali (AQSH, Rossiya, Germaniya, Hindiston). Konfederatsiya – suverenitetini saqlagan mustaqil davlatlarning maqsadli ittifoqi: umumiy fuqarolik va yagona hudud yo‘q, a’zolar undan chiqishi mumkin, tuzilma mo‘rt. O‘zbekiston unitar davlat; Qoraqalpog‘iston Respublikasi uning tarkibida suveren respublika bo‘lib, o‘z konstitutsiyasiga ega, lekin u O‘zbekiston Konstitutsiyasiga zid kelmasligi kerak.
| Jihat | Hokimiyat | Misol, belgi |
|---|---|---|
| Unitar | Yagona konstitutsiya, qonunlar, armiya, pul, soliq, fuqarolik | O‘zbekiston, Fransiya, Yaponiya |
| Federatsiya | Asosiy hokimiyat markazda; a’zolar o‘z organlariga ega | AQSH, Rossiya, Germaniya, Hindiston |
| Konfederatsiya | Mustaqil davlatlar ittifoqi, a’zolar suverenitetini saqlaydi | Umumiy fuqarolik yo‘q; a’zolar chiqishi mumkin |
O‘zbekiston unitar davlat bo‘lgani uchun yo‘l belgilari va harakat qoidalari butun mamlakatda bir xil. Haydovchi bir viloyatdan boshqasiga o‘tganda yangi qoidalarni o‘rganishi shart emas. Umumiy qonunlar kundalik hayotni osonlashtiradi.
Haydovchi qoidalarni hamma joyda bir xil qo‘llaydi, tadbirkor butun mamlakat bo‘ylab bir xil qonun asosida ishlaydi, yo‘l harakati inspektori qoidalarni har bir hududda bir xil talab qiladi.
Maktab yo‘lidagi yoki darslikdagi bitta yo‘l belgisini kattalar bilan ko‘ring. Shu belgi boshqa viloyatda ham xuddi shunday ma’noni bildirishini o‘ylab ko‘ring va nega muhimligini yozing.
«Qaysi shakl?»: to‘rtta kartochka beriladi (yagona pul va armiya; shtatlar o‘z konstitutsiyasiga ega; mustaqil davlatlar maqsadli ittifoq tuzadi; ikki palatali parlament). Guruhlar ularni unitar, federativ yoki konfederativ shaklga biriktiradi.