ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Davlat va huquq asoslari

Boshqaruv va tuzilish shakllari

Darslar 6–7 · 2 ta dars · O. Karimova, N. Ismatova, Sh. Sariqov, O. Amanova (E. Sariqovning uslubiy tahriri ostida). O‘zbekiston davlati va huquqi asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
7

Davlatning tuzilish shakli

Darslik: 35–39-betlar
MaqsadDavlatning tuzilish shakllarini – unitar, federativ va konfederativ davlatlarni va ularning belgilarini farqlash.
Yangi so‘zlar
unitar davlat · unitary statefederatsiya · federationkonfederatsiya · confederationma’muriy-hududiy tuzilish · administrative-territorial structure
Tushuntirish

Davlatning tuzilish shakli uning ma’muriy-hududiy tashkil etilishini ko‘rsatadi. Unitar (oddiy) davlatda yagona konstitutsiya, yagona qonunlar, yagona armiya, pul birligi, soliq tizimi va fuqarolik bo‘ladi; hudud ma’muriy birliklarga (viloyat, tuman) bo‘linadi. Misollar: O‘zbekiston, Fransiya, Yaponiya. Federatsiya bir necha davlat yoki hududlarning birlashuvidan hosil bo‘lgan murakkab davlat: asosiy hokimiyat markazda, lekin federatsiya a’zolari (shtat, respublika, o‘lka) o‘z organlariga va ba’zan konstitutsiyasiga ega; parlament ko‘pincha ikki palatali (AQSH, Rossiya, Germaniya, Hindiston). Konfederatsiya – suverenitetini saqlagan mustaqil davlatlarning maqsadli ittifoqi: umumiy fuqarolik va yagona hudud yo‘q, a’zolar undan chiqishi mumkin, tuzilma mo‘rt. O‘zbekiston unitar davlat; Qoraqalpog‘iston Respublikasi uning tarkibida suveren respublika bo‘lib, o‘z konstitutsiyasiga ega, lekin u O‘zbekiston Konstitutsiyasiga zid kelmasligi kerak.

JihatHokimiyatMisol, belgi
UnitarYagona konstitutsiya, qonunlar, armiya, pul, soliq, fuqarolikO‘zbekiston, Fransiya, Yaponiya
FederatsiyaAsosiy hokimiyat markazda; a’zolar o‘z organlariga egaAQSH, Rossiya, Germaniya, Hindiston
KonfederatsiyaMustaqil davlatlar ittifoqi, a’zolar suverenitetini saqlaydiUmumiy fuqarolik yo‘q; a’zolar chiqishi mumkin
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

O‘zbekiston unitar davlat bo‘lgani uchun yo‘l belgilari va harakat qoidalari butun mamlakatda bir xil. Haydovchi bir viloyatdan boshqasiga o‘tganda yangi qoidalarni o‘rganishi shart emas. Umumiy qonunlar kundalik hayotni osonlashtiradi.

Kim ishlatadi

Haydovchi qoidalarni hamma joyda bir xil qo‘llaydi, tadbirkor butun mamlakat bo‘ylab bir xil qonun asosida ishlaydi, yo‘l harakati inspektori qoidalarni har bir hududda bir xil talab qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktab yo‘lidagi yoki darslikdagi bitta yo‘l belgisini kattalar bilan ko‘ring. Shu belgi boshqa viloyatda ham xuddi shunday ma’noni bildirishini o‘ylab ko‘ring va nega muhimligini yozing.

Namunalar
Unitar davlatda butun mamlakat bo‘ylab bir xil Fuqarolik kodeksi amal qiladi; federatsiyada esa ba’zi masalalar bo‘yicha shtatlar o‘z qonunlarini chiqarishi mumkin.
Federatsiyalar kuchli bo‘lishi ham, parchalanib ketishi ham mumkin: Sovet Ittifoqi, Chexoslovakiya va Yugoslaviya federatsiyalari parchalangan, AQSH va Germaniya esa hozir ham federatsiya.
Sinfda faoliyat

«Qaysi shakl?»: to‘rtta kartochka beriladi (yagona pul va armiya; shtatlar o‘z konstitutsiyasiga ega; mustaqil davlatlar maqsadli ittifoq tuzadi; ikki palatali parlament). Guruhlar ularni unitar, federativ yoki konfederativ shaklga biriktiradi.

Mashq
1
Unitar davlatning to‘rt belgisini sanang.
2
Federatsiya va konfederatsiyaning asosiy farqi nimada?
3
O‘zbekiston qaysi tuzilish shakliga ega va Qoraqalpog‘iston qanday maqomda?
4
Nima uchun federatsiya va konfederatsiya ba’zan beqaror bo‘lishi mumkin?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliShkaf eshigi indikatoriHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →