Darslar 10 · 1 ta dars · O. Karimova, N. Ismatova, Sh. Sariqov, O. Amanova (E. Sariqovning uslubiy tahriri ostida). O‘zbekiston davlati va huquqi asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
10
Huquqiy davlat
Darslik: 53–57-betlar
MaqsadHuquqiy davlat tushunchasini, uning asosiy belgilarini va etatik davlatdan farqini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
huquqiy davlat · rule-of-law statehuquq ustuvorligi · supremacy of lawetatik davlat · etatist statehokimiyatlar bo‘linishi · separation of powers
Tushuntirish
Huquqiy davlat – huquq ustuvor bo‘lgan, sud mustaqilligi va inson huquqlari kafolatlanadigan, davlat hokimiyati qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyatlariga bo‘lingan demokratik davlat. Uning asosiy belgilari: Konstitutsiya eng yuqori yuridik kuchga ega; barcha – fuqarolar, chet elliklar, mansabdor shaxslar va davlat organlari – qonunga bo‘ysunadi; inson, uning hayoti, sha’ni va huquqlari oliy qadriyat; hokimiyat saylov orqali shakllanadi; sudlar mustaqil va faqat qonunga tayanadi; davlat va fuqaro o‘zaro javobgar. Unga qarama-qarshi etatik davlatda qonun o‘rnini ko‘pincha qat’iy buyruqlar egallaydi, davlat iqtisodiyot va shaxsiy hayotni to‘liq nazorat qilishga intiladi, tashkilotlar erkinligi cheklanadi. Amalda ko‘p davlatlar oraliq holatda bo‘ladi. O‘zbekiston Konstitutsiyasida davlat demokratik, huquqiy va ijtimoiy davlat deb ta’riflanadi; huquqiy davlat barpo etish – doimiy jarayon, uning muvaffaqiyati fuqarolarning huquqiy madaniyatiga ham bog‘liq.
Namunalar
Mansabdor shaxs ham qonunga bo‘ysunadi: agar amaldor qonunda yo‘q talab qo‘ysa, fuqaro bu haqda yuqori idoraga, prokuraturaga yoki sudga shikoyat qilishi mumkin. Bu huquq ustuvorligining ko‘rinishi.
Sud qarorini hech kim o‘zgartirib qo‘ya olmaydi va sudyaga ta’sir ko‘rsatish taqiqlanadi. Bu sud mustaqilligi – huquqiy davlatning belgisi.
Sinfda faoliyat
«Belgilarni toping»: o‘qituvchi uch xil davlat ta’rifini o‘qiydi (barcha narsa buyruq bilan boshqariladi; qonunlar bor, lekin nazorat yo‘q; hokimiyat bo‘lingan, sud mustaqil). Sinf qaysi biri huquqiy davlatga mosligini aytadi va sababini yozadi.
Mashq
1
Huquqiy davlatning to‘rtta belgisini sanang.
Konstitutsiyaning oliy kuchi, hamma qonunga bo‘ysunishi, hokimiyat bo‘linishi, mustaqil sud, inson huquqlarining kafolati (to‘rttasi yetarli).
2
Etatik davlatning huquqiy davlatdan farqi nimada?
Etatik davlatda ko‘pincha buyruq qonun o‘rnini egallaydi, davlat hamma narsani nazorat qilmoqchi bo‘ladi va erkinliklar cheklanadi.
3
Nima uchun sud mustaqil bo‘lishi kerak?
Agar sudga ta’sir o‘tkazilsa, adolatli qaror chiqmaydi; mustaqil sud fuqaro va davlat nizosida ham faqat qonunga tayanadi.
4
Quyidagi holat qaysi belgiga mos: maktab direktori ham qonun talablariga bo‘ysunadi?
Huquq ustuvorligi: qonun oldida hamma, jumladan rahbarlar ham tengdir.