Darslar 1 · 1 ta dars · O. Karimova, N. Ismatova, Sh. Sariqov, O. Amanova (E. Sariqovning uslubiy tahriri ostida). O‘zbekiston davlati va huquqi asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
1
O‘zbekiston Respublikasi – mustaqil davlat
Darslik: 4–8-betlar
MaqsadMustaqil davlat nima ekanini, davlat suvereniteti va inson huquqlari o‘rtasidagi bog‘liqlikni hamda mustaqil davlatning asosiy huquqlarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
mustaqillik · independencesuverenitet · sovereigntyfuqaro · citizenKonstitutsiya · Constitution
Tushuntirish
O‘zbekiston Respublikasi 1991-yil 31-avgustda o‘z mustaqilligini e’lon qilgan. Mustaqil davlat suverenitetga ega: u o‘z hududi va chegarasini belgilaydi, o‘z qonunlari va Konstitutsiyasini qabul qiladi, fuqarolikka qabul qilish tartibini belgilaydi, o‘z qurolli kuchlari, pul birligi, bayrog‘i, gerbi va madhiyasiga ega bo‘ladi, xorijiy davlatlar bilan aloqalarni o‘zi yo‘lga qo‘yadi. Davlat bu huquqlarni xalq nomidan amalga oshiradi. Mustaqillikning ma’nosi faqat davlat uchun emas, har bir inson uchun ham muhim: faqat o‘z qonunlarini o‘zi yaratgan davlat fuqarolarning huquq va erkinliklarini ishonchli kafolatlay oladi. Inson huquqlari 1948-yil 10-dekabrda BMT Bosh Assambleyasi qabul qilgan Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasida xalqaro darajada e’tirof etilgan. Hozirgi Konstitutsiyada ham inson, uning hayoti, erkinligi va qadr-qimmati oliy qadriyat deb belgilangan. Shu bilan birga har kim o‘z huquqlaridan foydalanganda boshqalarning huquqlarini buzmasligi shart.
Namunalar
Misol: davlat o‘z pul birligini (so‘m) o‘zi chiqaradi va uning aylanishini nazorat qiladi. Bu suverenitetning belgisi: pulni boshqa davlat emas, o‘z davlatimiz belgilaydi.
Misol: Konstitutsiya fuqarolarning huquqlarini yozib qo‘yadi, lekin ularga «boshqalarning huquqiga zarar yetkazmaslik» chegarasini ham qo‘yadi. Masalan, do‘stingiz bilan bahslashishga haqli bo‘lsangiz-da, uni haqorat qilishga haqqingiz yo‘q.
Sinfda faoliyat
«Davlat belgilari»: sinf ikki guruhga bo‘linadi. Birinchi guruh suverenitetning belgilarini (bayroq, gerb, madhiya, pul, chegara, til) doskaga yozadi, ikkinchisi har bir belgi kundalik hayotda qayerda uchrashini aytadi (masalan, pul – do‘kon, madhiya – maktab yig‘ini).
Mashq
1
Suverenitet nima va u nimalarda ko‘rinadi?
Davlatning ichki va tashqi ishlarda mustaqilligi. U o‘z qonunlari, hududi, pul birligi, qurolli kuchlari, davlat belgilari va xorijiy aloqalarida ko‘rinadi.
2
Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi qachon va kim tomonidan qabul qilingan?
1948-yil 10-dekabrda BMT Bosh Assambleyasi tomonidan.
3
Quyidagi holat qaysi huquqqa taalluqli: maktab o‘quvchisi bepul umumiy o‘rta ta’lim oladi?
Ta’lim olish huquqiga. Davlat uni Konstitutsiya va qonunlar bilan kafolatlaydi.
4
Nima uchun huquqlardan foydalanish boshqalarning huquqlari bilan cheklanadi? Misol keltiring.
Agar hamma faqat o‘z huquqini ko‘rsa, to‘qnashuv yuzaga keladi. Masalan, kechasi baland ovozda musiqa qo‘yish o‘zingizning erkinligingiz bo‘lsa-da, qo‘shnilarning dam olish huquqini buzadi.