Yuridik javobgarlik
Huquqiy javobgarlik – huquqbuzarlik sodir etgan shaxsga davlat nomidan qo‘llanadigan majburlov chorasi. Turlari: intizomiy (hayfsan, ishdan bo‘shatish), moddiy va fuqarolik-huquqiy (yetkazilgan zararni qoplash), ma’muriy (ogohlantirish, jarima, maxsus huquqdan mahrum qilish, ma’muriy qamoq) va jinoyat javobgarligi (jazo – jarima, axloq tuzatish ishlari, ozodlikdan mahrum qilish va boshqalar). Javobgarlik tamoyillari: qonuniylik, aybdorlik, adolatlilik, jazoning muqarrarligi va oqibatga mutanosibligi. Jazo faqat sud hukmi bilan tayinlanadi, o‘lim jazosi esa 2008-yildan bekor qilingan va amaldagi Konstitutsiyada taqiqlangan. Jarimalar qonunda belgilangan miqdorlarda hisoblanadi; aniq summa qonunlar o‘zgargani sari yangilanadi, shuning uchun amaldagi me’yorni rasmiy manbadan tekshirish kerak. Javobgarlikdan maqsad – jazolash bilan birga qayta tarbiyalash va huquqbuzarlikning oldini olish.
| Javobgarlik turi | Choralar |
|---|---|
| Intizomiy | Hayfsan, ishdan bo‘shatish |
| Moddiy va fuqarolik-huquqiy | Yetkazilgan zararni qoplash |
| Ma’muriy | Ogohlantirish, jarima, maxsus huquqdan mahrum qilish, ma’muriy qamoq |
| Jinoyat | Jazo: jarima, axloq tuzatish ishlari, ozodlikdan mahrum qilish va boshqalar |
Kutubxona kitobi tasodifan buzilsa, zarar uni almashtirish yoki narxini to‘lash bilan to‘ldiriladi. Javobgarlikning bir qismi shu g‘oyaga asoslanadi: zarar to‘ldiriladi.
Sug‘urta xodimi zararni baholaydi, sudya zarar o‘rnini qoplash miqdorini belgilaydi, ishlab chiqaruvchi sifatsiz mahsulot uchun javob beradi.
Maktab buyumiga yetkazilgan zararga oid kichik misolni o‘ylab toping va uni qanday qilib adolatli tiklash mumkinligini ikki variantda yozing.
Muvofiqlashtirish: kartochkalarda qilmish va javobgarlik turini juftlashtiring (masalan, ishga kechikish – hayfsan).