Darslar 5 · 1 ta dars · O. Karimova, N. Ismatova, Sh. Sariqov, O. Amanova (E. Sariqovning uslubiy tahriri ostida). O‘zbekiston davlati va huquqi asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
5
Davlatning funksiyalari
Darslik: 25–29-betlar
MaqsadDavlat funksiyalarining mazmunini, ichki va tashqi funksiyalarini hamda ularni amalga oshirish yo‘nalishlarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
davlat funksiyasi · state functionichki funksiya · internal functiontashqi funksiya · external functionijtimoiy himoya · social protection
Tushuntirish
Davlat funksiyalari – davlat faoliyatining asosiy yo‘nalishlari. Ularni turlicha guruhlash mumkin: faoliyat makoniga ko‘ra – ichki va tashqi; muddatiga ko‘ra – doimiy va vaqtinchalik; huquqiy shakliga ko‘ra – huquq ijod qilish, ijro etish va muhofaza qilish. Ichki funksiyalar mamlakat ichida bajariladi: iqtisodiyotni tartibga solish, ijtimoiy himoya (nafaqa, pensiya), ta’lim va sog‘liqni saqlashni qo‘llab-quvvatlash, huquq va erkinliklarni, mulkni, tabiatni muhofaza qilish, tartibni saqlash, soliq va moliya tizimini yuritish. Tashqi funksiyalar chet elga qaratilgan: mudofaa, diplomatik, savdo-iqtisodiy va madaniy aloqalar, xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik. O‘zbekiston 1992-yildan Birlashgan Millatlar Tashkilotining a’zosi. Funksiyalar vazifalar orqali bajariladi: masalan, ta’lim funksiyasi maktablar qurish, o‘qituvchilarni tayyorlash vazifalari bilan amalga oshadi.
Namunalar
Ichki funksiya misoli: davlat qariyalarga pensiya, nogironligi bo‘lgan shaxslarga nafaqa to‘laydi – bu ijtimoiy himoya vazifasi.
Tashqi funksiya misoli: davlat boshqa mamlakat bilan savdo shartnomasi tuzadi yoki elchixona ochadi – bu diplomatik va savdo-iqtisodiy aloqalar.
Sinfda faoliyat
«Ichkimi yoki tashqimi?»: o‘qituvchi 12 ta holat o‘qiydi (yo‘l ta’miri, elchixona ochish, chegara qo‘riqlash, stipendiya, kitob yarmarkasini qo‘llab-quvvatlash...). O‘quvchilar «ichki» yoki «tashqi» deb javob beradi.
Mashq
1
Davlat funksiyasi nima?
Davlat faoliyatining asosiy yo‘nalishi.
2
Ichki funksiyalardan to‘rttasini sanang.
Iqtisodiyotni tartibga solish, ijtimoiy himoya, ta’lim va sog‘liqni saqlashni qo‘llab-quvvatlash, huquq va tartibni muhofaza qilish (soliq-moliya ham to‘g‘ri).
3
Qaysi vazifa tashqi funksiyaga kiradi: yo‘l qurish yoki boshqa davlat bilan diplomatik aloqa o‘rnatish?
Diplomatik aloqa – tashqi funksiya; yo‘l qurish – ichki.
4
Nima uchun davlat chet davlatlar va xalqaro tashkilotlar bilan aloqa qilishi kerak?
Xavfsizlik, savdo, ilm-fan va madaniyat almashinuvi uchun hamda dunyo hamjamiyati tomonidan tan olinish va umumiy muammolarni birga hal qilish uchun.