O‘zbekiston Respublikasi sud tizimi
Sud hokimiyati qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyatlardan, siyosiy partiyalar va jamoat birlashmalaridan mustaqil ish yuritadi. Odil sudlovni faqat sud amalga oshiradi: boshqa hech bir idora fuqarolik, jinoyat yoki ma’muriy ishni hal qila olmaydi. Sud tizimiga Konstitutsiyaviy sud, Oliy sud, viloyat va tuman (shahar) sudlari, iqtisodiy va ma’muriy sudlar kiradi; Qoraqalpog‘iston Respublikasida ham sudlar bor. Konstitutsiyaviy sud qonunlar va boshqa hujjatlarning Konstitutsiyaga mosligini tekshiradi. Sudyalar mustaqil va faqat qonunga bo‘ysunadi; ularning ishiga aralashish taqiqlangan va javobgarlikka sabab bo‘ladi. Sud muhokamalari ochiq, faqat qonunda nazarda tutilgan hollardagina yopiq o‘tkaziladi. Sud ishi o‘zbek, qoraqalpoq yoki ko‘pchilik aholi tilida yuritiladi, tilni bilmaydigan shaxsga tarjimon beriladi. Ayblanuvchi himoya huquqiga ega va har qanday bosqichda malakali yuridik yordam (advokat) olishi mumkin; aybi sud hukmi bilan isbotlanmaguncha u aybsiz hisoblanadi. Sud qarorlari davlat nomidan chiqariladi va hamma uchun majburiy.
Fuqarolik yoki jinoyat ishini ko‘rish → Sudlar
Sud hokimiyati: Konstitutsiyaviy sud, Oliy sud…
Hokimiyat tarmoqlari bir-birini cheklab turadi va bir-birining ishiga aralashmaydi
Ikki o‘quvchi o‘yin qoidasi bo‘yicha tortishsa, adolatli o‘qituvchi qaror qilishdan oldin ikkalasini ham tinglaydi. Sud ham shunga o‘xshash ishlaydi (taqqoslash): ikki tomon fikr va dalillarini aytadi, sudya qarorini asoslaydi. Bu adolatli qaror ehtimolini oshiradi.
Sudya ikkala tomonning dalilini tinglaydi, advokat o‘z himoyalanuvchisi nomidan gapiradi, sud kotibi jarayonni yozib boradi.
Sinfdagi kichik bahsni tasavvur qiling (masalan, navbat haqida). Ikkala tomon fikrini bir xil vaqt davomida yozing va oxirida qaror uchun uchta asosni ko‘rsating.
| Nizo | Ish turi | Qaysi sud |
|---|---|---|
| Ikki qo‘shni to‘siq ustidan nizolashadi | Fuqarolik ishi | Fuqarolik ishlari bo‘yicha tuman sudi |
| O‘g‘irlik | Jinoyat ishi | Jinoyat ishlari bo‘yicha sud |
«Sud majlisi»: sinf rollarga bo‘linadi (sudya, da’vogar, javobgar, guvoh, advokat) va xayoliy fuqarolik nizosi (masalan, qaytarilmagan daftar haqida) sudda o‘ynaladi. Maqsad – jarayon qoidalarini ko‘rish; haqiqiy shaxslar va jinoyatlar o‘ylab topilmaydi.