Darslar 4 · 1 ta dars · O. Karimova, N. Ismatova, Sh. Sariqov, O. Amanova (E. Sariqovning uslubiy tahriri ostida). O‘zbekiston davlati va huquqi asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
4
Davlat
Darslik: 20–24-betlar
MaqsadDavlatning tushunchasi, paydo bo‘lishi va asosiy belgilarini tushuntirish hamda davlatni jamiyatdan farqlash.
Yangi so‘zlar
davlat · statehokimiyat · power, authoritysoliq · taxbudjet · budget
Tushuntirish
Davlat – ma’lum hududda yashovchi odamlarni qonunlar asosida boshqaradigan, majbur qilish kuchiga ega bo‘lgan va boshqa davlatlardan mustaqil siyosiy tashkilot. Davlatning belgilari: aniq hudud; boshqaruv apparati (davlat organlari); qonunlar va boshqa majburiy qoidalarni chiqarish; soliqlar yig‘ib, o‘z budjetiga ega bo‘lish; suverenitet. Jamiyat va davlat bir xil emas: jamiyat – odamlarning keng birligi, davlat esa jamiyatni boshqaradigan siyosiy institut, shuning uchun u jamiyat rivojining ma’lum bosqichida paydo bo‘lgan. Dunyoda dastlabki davlatlar Qadimgi Sharqda miloddan avvalgi IV–III ming yillikda shakllangan; hozirgi O‘zbekiston hududida ilk davlat uyushmalari miloddan avvalgi I ming yillikda, jumladan qadimgi Xorazm va Baqtriyada vujudga kelgan. Zamonaviy davlat o‘z faoliyatini xalq manfaatlarini ko‘zlab olib borishi kerak.
Namunalar
Soliq – davlat belgisi: masalan, tadbirkor to‘lagan soliqlar budjetga tushadi, budjetdan maktab, shifoxona, yo‘llar va pensiyalar uchun mablag‘ ajratiladi.
Hudud belgisi: davlat qonunlari o‘z hududida barcha uchun amal qiladi. Maktab qoidalari esa faqat maktab ichida – shuning uchun maktab davlat emas.
Sinfda faoliyat
«Davlat belgilari jadvali»: sinf beshta belgi (hudud, apparat, qonun, soliq-budjet, suverenitet) bo‘yicha jadval chizadi va har biriga mamlakatimizdan bittadan misol yozadi.
Mashq
1
Davlatning beshta belgisini sanang.
Hudud, boshqaruv apparati, qonunlar, soliq va budjet, suverenitet.
2
Davlat bilan jamiyatning farqi nimada?
Jamiyat – odamlarning keng birligi; davlat – jamiyatni boshqaruvchi siyosiy institut, hokimiyat va majburlov kuchiga ega.
3
Nima uchun maktabni yoki to‘garakni davlat deb bo‘lmaydi?
Ularda suverenitet, o‘z soliq tizimi, umummajburiy qonunlar va butun hududni qamrab oluvchi hokimiyat yo‘q.
4
«Davlat idoralari fuqarolarga xizmat qilish uchun mavjud» degan tamoyil amalda nimani anglatadi?
Amaldorlar fuqaroning muammosini hal qilishga xizmat qilishi, fuqarolarni esa behuda qiyinlashtirmasligi lozim; davlat xalq manfaati uchun mavjud.