Axloq va huquq
Axloq – odamlar nima yaxshi-yu nima yomon, nima adolatli-yu nima adolatsiz ekani haqidagi umumiy tushunchalardan kelib chiqib amal qiladigan, ko‘pincha yozilmagan xulq-atvor qoidalari. Huquq esa davlat qabul qilgan yoki tan olgan, bajarilishi davlat kuchi bilan ta’minlanadigan va hamma uchun majburiy bo‘lgan qoidalar tizimidir. Farqlari: huquqni davlat belgilaydi, axloq esa jamiyatda o‘z-o‘zidan shakllanadi; huquq buzilsa davlat majburlov va jazo qo‘llaydi, axloqni buzishga esa asosan jamoatchilik fikri baho beradi; huquq hujjatlarda aniq yoziladi, axloq yozma bo‘lmasligi mumkin; huquqda xatti-harakat «qonuniy – noqonuniy», axloqda «yaxshi – yomon» deb baholanadi. Ular bir yo‘nalishda ishlaydi: huquq ko‘p jihatdan axloq asosida shakllanadi. Huquqning «obyektiv» ma’nosi – huquq normalarining yig‘indisi; «subyektiv» ma’nosi – muayyan shaxsga tegishli huquq (masalan, uy-joyga yoki ta’limga bo‘lgan huquqi). Huquq uch funksiyani bajaradi: tartibga solish, qo‘riqlash va tarbiyalash.
| Jihat | Axloq | Huquq |
|---|---|---|
| Kim belgilaydi | Jamiyatda o‘z-o‘zidan shakllanadi | Davlat qabul qiladi yoki tan oladi |
| Buzilsa | Asosan jamoatchilik fikri baho beradi | Davlat majburlov va jazo qo‘llaydi |
| Yozilishi | Yozma bo‘lmasligi mumkin | Hujjatlarda aniq yoziladi |
| Baho | Yaxshi – yomon | Qonuniy – noqonuniy |
O‘quvchi yo‘lda birovning yo‘qolgan hamyonini topib, o‘qituvchiga topshirdi. Bu axloqan to‘g‘ri, qonun ham topilgan narsani egasiga qaytarishni talab qiladi. Axloq va huquq ba’zan bir-birini to‘ldiradi.
Politsiya xodimi topilgan narsalarni egasiga qaytarishga yordam beradi, o‘qituvchi halollikni o‘rgatadi, maktab maslahatchisi to‘g‘ri va noto‘g‘ri tanlov haqida suhbatlashadi.
O‘zingiz rioya qiladigan bir qoidani tanlab, o‘zingizdan so‘rang: «Hech kim ko‘rmasa ham unga amal qilarmidim, nega?» Javobingiz axloqqami yoki jazodan qo‘rqishgami bog‘liq, o‘ylab ko‘ring.
| Holat | Axloqqa | Huquqqa |
|---|---|---|
| Do‘st ishongan sirni oshkor qilish | Zid | Odatda jazo nazarda tutilmagan |
| Boshqaning telefonini o‘g‘irlash | Zid | Huquqbuzarlik – davlat javobgarlikka tortadi |
«Axloqmi yoki huquqmi?»: o‘qituvchi 10 ta qoida o‘qiydi (kattalarga joy berish, soliq to‘lash, salom berish, yo‘l qoidalariga rioya qilish, o‘qituvchini hurmat qilish...). O‘quvchilar «A» (axloq), «H» (huquq) yoki «ikkalasi» deb belgilaydi; ba’zi qoidalar ikkalasiga ham tegishli ekanini muhokama qiladi.