ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Davlat va huquq asoslari

Axloq va huquq

Darslar 16 · 1 ta dars · O. Karimova, N. Ismatova, Sh. Sariqov, O. Amanova (E. Sariqovning uslubiy tahriri ostida). O‘zbekiston davlati va huquqi asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
16

Axloq va huquq

Darslik: 90–94-betlar
MaqsadAxloq va huquq tushunchalarini, ularning umumiy va farqli jihatlarini hamda huquq funksiyalarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
axloq · morality, ethicshuquq · law, rightobyektiv huquq · objective lawsubyektiv huquq · subjective right
Tushuntirish

Axloq – odamlar nima yaxshi-yu nima yomon, nima adolatli-yu nima adolatsiz ekani haqidagi umumiy tushunchalardan kelib chiqib amal qiladigan, ko‘pincha yozilmagan xulq-atvor qoidalari. Huquq esa davlat qabul qilgan yoki tan olgan, bajarilishi davlat kuchi bilan ta’minlanadigan va hamma uchun majburiy bo‘lgan qoidalar tizimidir. Farqlari: huquqni davlat belgilaydi, axloq esa jamiyatda o‘z-o‘zidan shakllanadi; huquq buzilsa davlat majburlov va jazo qo‘llaydi, axloqni buzishga esa asosan jamoatchilik fikri baho beradi; huquq hujjatlarda aniq yoziladi, axloq yozma bo‘lmasligi mumkin; huquqda xatti-harakat «qonuniy – noqonuniy», axloqda «yaxshi – yomon» deb baholanadi. Ular bir yo‘nalishda ishlaydi: huquq ko‘p jihatdan axloq asosida shakllanadi. Huquqning «obyektiv» ma’nosi – huquq normalarining yig‘indisi; «subyektiv» ma’nosi – muayyan shaxsga tegishli huquq (masalan, uy-joyga yoki ta’limga bo‘lgan huquqi). Huquq uch funksiyani bajaradi: tartibga solish, qo‘riqlash va tarbiyalash.

JihatAxloqHuquq
Kim belgilaydiJamiyatda o‘z-o‘zidan shakllanadiDavlat qabul qiladi yoki tan oladi
BuzilsaAsosan jamoatchilik fikri baho beradiDavlat majburlov va jazo qo‘llaydi
YozilishiYozma bo‘lmasligi mumkinHujjatlarda aniq yoziladi
BahoYaxshi – yomonQonuniy – noqonuniy
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

O‘quvchi yo‘lda birovning yo‘qolgan hamyonini topib, o‘qituvchiga topshirdi. Bu axloqan to‘g‘ri, qonun ham topilgan narsani egasiga qaytarishni talab qiladi. Axloq va huquq ba’zan bir-birini to‘ldiradi.

Kim ishlatadi

Politsiya xodimi topilgan narsalarni egasiga qaytarishga yordam beradi, o‘qituvchi halollikni o‘rgatadi, maktab maslahatchisi to‘g‘ri va noto‘g‘ri tanlov haqida suhbatlashadi.

Bugun sinab ko‘ring

O‘zingiz rioya qiladigan bir qoidani tanlab, o‘zingizdan so‘rang: «Hech kim ko‘rmasa ham unga amal qilarmidim, nega?» Javobingiz axloqqami yoki jazodan qo‘rqishgami bog‘liq, o‘ylab ko‘ring.

Namunalar
HolatAxloqqaHuquqqa
Do‘st ishongan sirni oshkor qilishZidOdatda jazo nazarda tutilmagan
Boshqaning telefonini o‘g‘irlashZidHuquqbuzarlik – davlat javobgarlikka tortadi
Do‘stingizga ishongan sirni oshkor qilish – axloqqa zid (jamoatchilik qoralaydi), lekin odatda jazo nazarda tutilmagan. Boshqaning telefonini o‘g‘irlash – huquqbuzarlik: davlat javobgarlikka tortadi, axloqqa ham zid.
Sizning ta’lim olish huquqingiz – subyektiv huquq; u «ta’lim to‘g‘risida»gi qonunlar (obyektiv huquq) asosida mavjud. Subyektiv huquq obyektiv huquqsiz bo‘lmaydi.
Sinfda faoliyat

«Axloqmi yoki huquqmi?»: o‘qituvchi 10 ta qoida o‘qiydi (kattalarga joy berish, soliq to‘lash, salom berish, yo‘l qoidalariga rioya qilish, o‘qituvchini hurmat qilish...). O‘quvchilar «A» (axloq), «H» (huquq) yoki «ikkalasi» deb belgilaydi; ba’zi qoidalar ikkalasiga ham tegishli ekanini muhokama qiladi.

Mashq
1
Axloq va huquqning uchta farqini ayting.
2
Obyektiv va subyektiv huquqni misol bilan farqlang.
3
Huquqning uch funksiyasini sanang.
4
Nima uchun huquq axloqqa tayanishi muhim?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQorong‘i ertalab uchun sumka chirog‘iHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →