Darslar 22 · 1 ta dars · O. Karimova, N. Ismatova, Sh. Sariqov, O. Amanova (E. Sariqovning uslubiy tahriri ostida). O‘zbekiston davlati va huquqi asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
22
Huquqbuzarlik
Darslik: 124–128-betlar
MaqsadHuquqbuzarlik tushunchasini, belgilarini va turlarini misollar bilan tushuntirish.
Huquqbuzarlik – huquq normalarini buzuvchi, aybli va qonunga xilof qilmish. Uning belgilari: ijtimoiy xavflilik yoki zararlilik, g‘ayriqonuniylik, aybdorlik (qasddan yoki ehtiyotsizlik oqibatida sodir etilishi) va qonunda jazolanishi. Huquqbuzarlikni aqli rasoligi joyida va qonunda belgilangan yoshga yetgan shaxs sodir etadi. Turlari: intizomiy (masalan, ishga sababsiz kelmaslik), fuqarolik-huquqiy (shartnomani buzib zarar yetkazish), ma’muriy (yo‘l harakati qoidasini buzish, mayda bezorilik) va jinoyat – eng xavfli turi. Jinoyat uchun jazo qonunda belgilangan. Huquqbuzarlik sodir etilganini aybsizlik prezumpsiyasiga ko‘ra faqat vakolatli organ yoki sud isbotlaydi; shu vaqtgacha shaxs aybdor deb hisoblanmaydi.
Namunalar
Xodim sababsiz uch kun ishga chiqmasa – intizomiy huquqbuzarlik; ish beruvchi qonunda nazarda tutilgan intizomiy chorani qo‘llashi mumkin.
Piyoda qizil chiroqda yo‘lni kesib o‘tdi – bu ma’muriy huquqbuzarlik; birovning mulkini qasddan buzish esa jinoyat belgilariga ega bo‘lishi mumkin.
Sinfda faoliyat
Tasniflash o‘yini: kartochkalardagi qilmishlarni intizomiy, fuqarolik, ma’muriy yoki jinoyat deb guruhlang va asoslang.
Mashq
1
Huquqbuzarlikning to‘rt belgisini ayting.
Ijtimoiy xavflilik, g‘ayriqonuniylik, aybdorlik, jazolanishi.
2
Qasd va ehtiyotsizlik farqi nimada?
Qasdda shaxs oqibatni xohlaydi yoki yo‘l qo‘yadi; ehtiyotsizlikda uni oldindan ko‘ra olmaydi yoki o‘ylamay yo‘l qo‘yadi.
3
Huquqbuzarlikning qanday turlari bor?
Intizomiy, fuqarolik-huquqiy, ma’muriy va jinoyat.
4
Aybsizlik prezumpsiyasi nimani bildiradi?
Aybi sudda isbotlanmaguncha shaxs aybdor hisoblanmaydi.