Darslar 8 · 1 ta dars · O. Karimova, N. Ismatova, Sh. Sariqov, O. Amanova (E. Sariqovning uslubiy tahriri ostida). O‘zbekiston davlati va huquqi asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
8
Siyosiy tartibot (rejim). Davlat organlari. Davlat mexanizmi
Darslik: 40–45-betlar
MaqsadSiyosiy tartibot (rejim) turlarini, davlat organlari turlarini va davlat mexanizmi tushunchasini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
siyosiy tartibot · political regimedemokratiya · democracydavlat organi · state bodydavlat mexanizmi · state mechanism
Tushuntirish
Siyosiy tartibot (rejim) – hokimiyat davlatni boshqarishda qo‘llaydigan usullar va uslublar tizimi. U inson huquqlari qanchalik ta’minlanishi, saylovlar, fikrlar xilma-xilligi va fuqarolar faolligiga qarab baholanadi. Demokratik tartibotda xalq hokimiyatning manbai hisoblanadi, fuqarolarning huquq va erkinliklari tan olinadi, qarorlar ko‘pchilik ovozi bilan, ozchilik huquqlarini hurmat qilgan holda qabul qilinadi, hokimiyat bo‘linadi, bir nechta partiya va xilma-xil fikrlar mavjud bo‘ladi. Demokratiya bevosita (referendum, yig‘ilish) va vakillik (saylangan organlar) shakllarida bo‘ladi. Nodemokratik tartibotlarda demokratik qoidalar buziladi: tarixdan misol – fashistik tartibotlar (Italiyada 1922–1943, Germaniyada 1933–1945-yillar) va boshqa totalitar tartibotlar. Davlat organi – qonunga muvofiq, aniq vakolatlarga ega davlat idorasi. Ular vakillik, ijro etuvchi, mahalliy ijro va sud organlariga bo‘linadi; hammasi birgalikda davlat mexanizmini tashkil qiladi.
Namunalar
Referendum – bevosita demokratiya misoli: fuqarolar muhim masala bo‘yicha o‘zlari ovoz beradi. Parlamentga saylov esa vakillik demokratiyasi: fuqarolar vakillarni saylaydi, ular qonun chiqaradi.
Davlat organlariga misol: Oliy Majlis (vakillik), Vazirlar Mahkamasi (ijro), viloyat hokimligi (mahalliy ijro), Oliy sud (sud). Ular bir-biri bilan bog‘liq ishlaydi – bu davlat mexanizmi.
Sinfda faoliyat
«Davlat mexanizmi sxemasi»: guruhlar katta qog‘ozga to‘rt turdagi davlat organlarini sxema qilib chizadi va har biriga mahallangiz yoki viloyatingizdan bitta organ nomini yozadi.
Mashq
1
Siyosiy tartibot nima?
Hokimiyatning davlatni boshqarishda qo‘llaydigan usullari va uslublari tizimi.
2
Demokratik tartibotning beshta belgisini ayting.
Xalq hokimiyat manbai; huquq va erkinliklarning kafolati; ko‘pchilik qarori va ozchilik huquqlari; hokimiyat bo‘linishi; fikrlar va partiyalar xilma-xilligi; qonun ustuvorligi (beshtasini tanlash kifoya).
3
Bevosita va vakillik demokratiyasini misol bilan farqlang.
Bevosita – fuqarolar o‘zi qaror qiladi (referendum); vakillik – fuqarolar saylagan organlar qaror qiladi (parlament, mahalliy kengashlar).
4
Nima uchun barcha davlat organlarini «davlat mexanizmi» deb birga o‘rganamiz?
Chunki ular yaxlit tizim: biri qonun yaratadi, biri ijro etadi, biri sud qiladi va har bir organ boshqalar bilan bog‘liq ishlaydi.