Siyosiy tartibot (rejim). Davlat organlari. Davlat mexanizmi
Siyosiy tartibot (rejim) – hokimiyat davlatni boshqarishda qo‘llaydigan usullar va uslublar tizimi. U inson huquqlari qanchalik ta’minlanishi, saylovlar, fikrlar xilma-xilligi va fuqarolar faolligiga qarab baholanadi. Demokratik tartibotda xalq hokimiyatning manbai hisoblanadi, fuqarolarning huquq va erkinliklari tan olinadi, qarorlar ko‘pchilik ovozi bilan, ozchilik huquqlarini hurmat qilgan holda qabul qilinadi, hokimiyat bo‘linadi, bir nechta partiya va xilma-xil fikrlar mavjud bo‘ladi. Demokratiya bevosita (referendum, yig‘ilish) va vakillik (saylangan organlar) shakllarida bo‘ladi. Nodemokratik tartibotlarda demokratik qoidalar buziladi: tarixdan misol – fashistik tartibotlar (Italiyada 1922–1943, Germaniyada 1933–1945-yillar) va boshqa totalitar tartibotlar. Davlat organi – qonunga muvofiq, aniq vakolatlarga ega davlat idorasi. Ular vakillik, ijro etuvchi, mahalliy ijro va sud organlariga bo‘linadi; hammasi birgalikda davlat mexanizmini tashkil qiladi.
| Demokratik | Bevosita: referendum, yig‘ilish; Vakillik: saylangan organlar |
|---|---|
| Nodemokratik | Fashistik tartibotlar: Italiya 1922–1943, Germaniya 1933–1945 |
Maktab kengashi saylovida har bir o‘quvchining bitta ovozi bor va tanlov sir saqlanadi. Bu faqat kichik namuna: teng ovoz va erkin tanlov demokratik tartibning belgilari, davlat darajasida ham shu g‘oyalar amal qiladi.
Saylov komissiyasi a’zosi ovozlarni sanaydi, siyosatshunos saylov tartibini o‘rganadi, maslahatchi maktab kengashi saylovini tartibli o‘tkazishga yordam beradi.
Sinfda biror masalada yashirin ovoz berish o‘tkazing, masalan, sinf devori rangi bo‘yicha. Nega har kim bir ovozga ega bo‘lishi va tanlov sir qolishi kerakligini yozing.
| Organ turi | Misol |
|---|---|
| Vakillik | Oliy Majlis |
| Ijro etuvchi | Vazirlar Mahkamasi |
| Mahalliy ijro | Viloyat hokimligi |
| Sud | Oliy sud |
«Davlat mexanizmi sxemasi»: guruhlar katta qog‘ozga to‘rt turdagi davlat organlarini sxema qilib chizadi va har biriga mahallangiz yoki viloyatingizdan bitta organ nomini yozadi.