ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Davlat va huquq asoslari

Siyosiy tartibot va davlat mexanizmi

Darslar 8 · 1 ta dars · O. Karimova, N. Ismatova, Sh. Sariqov, O. Amanova (E. Sariqovning uslubiy tahriri ostida). O‘zbekiston davlati va huquqi asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
8

Siyosiy tartibot (rejim). Davlat organlari. Davlat mexanizmi

Darslik: 40–45-betlar
MaqsadSiyosiy tartibot (rejim) turlarini, davlat organlari turlarini va davlat mexanizmi tushunchasini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
siyosiy tartibot · political regimedemokratiya · democracydavlat organi · state bodydavlat mexanizmi · state mechanism
Tushuntirish

Siyosiy tartibot (rejim) – hokimiyat davlatni boshqarishda qo‘llaydigan usullar va uslublar tizimi. U inson huquqlari qanchalik ta’minlanishi, saylovlar, fikrlar xilma-xilligi va fuqarolar faolligiga qarab baholanadi. Demokratik tartibotda xalq hokimiyatning manbai hisoblanadi, fuqarolarning huquq va erkinliklari tan olinadi, qarorlar ko‘pchilik ovozi bilan, ozchilik huquqlarini hurmat qilgan holda qabul qilinadi, hokimiyat bo‘linadi, bir nechta partiya va xilma-xil fikrlar mavjud bo‘ladi. Demokratiya bevosita (referendum, yig‘ilish) va vakillik (saylangan organlar) shakllarida bo‘ladi. Nodemokratik tartibotlarda demokratik qoidalar buziladi: tarixdan misol – fashistik tartibotlar (Italiyada 1922–1943, Germaniyada 1933–1945-yillar) va boshqa totalitar tartibotlar. Davlat organi – qonunga muvofiq, aniq vakolatlarga ega davlat idorasi. Ular vakillik, ijro etuvchi, mahalliy ijro va sud organlariga bo‘linadi; hammasi birgalikda davlat mexanizmini tashkil qiladi.

Siyosiy tartibot
DemokratikBevosita: referendum, yig‘ilish; Vakillik: saylangan organlar
NodemokratikFashistik tartibotlar: Italiya 1922–1943, Germaniya 1933–1945
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab kengashi saylovida har bir o‘quvchining bitta ovozi bor va tanlov sir saqlanadi. Bu faqat kichik namuna: teng ovoz va erkin tanlov demokratik tartibning belgilari, davlat darajasida ham shu g‘oyalar amal qiladi.

Kim ishlatadi

Saylov komissiyasi a’zosi ovozlarni sanaydi, siyosatshunos saylov tartibini o‘rganadi, maslahatchi maktab kengashi saylovini tartibli o‘tkazishga yordam beradi.

Bugun sinab ko‘ring

Sinfda biror masalada yashirin ovoz berish o‘tkazing, masalan, sinf devori rangi bo‘yicha. Nega har kim bir ovozga ega bo‘lishi va tanlov sir qolishi kerakligini yozing.

Namunalar
Referendum – bevosita demokratiya misoli: fuqarolar muhim masala bo‘yicha o‘zlari ovoz beradi. Parlamentga saylov esa vakillik demokratiyasi: fuqarolar vakillarni saylaydi, ular qonun chiqaradi.
Davlat organlari
Organ turiMisol
VakillikOliy Majlis
Ijro etuvchiVazirlar Mahkamasi
Mahalliy ijroViloyat hokimligi
SudOliy sud
Davlat organlariga misol: Oliy Majlis (vakillik), Vazirlar Mahkamasi (ijro), viloyat hokimligi (mahalliy ijro), Oliy sud (sud). Ular bir-biri bilan bog‘liq ishlaydi – bu davlat mexanizmi.
Sinfda faoliyat

«Davlat mexanizmi sxemasi»: guruhlar katta qog‘ozga to‘rt turdagi davlat organlarini sxema qilib chizadi va har biriga mahallangiz yoki viloyatingizdan bitta organ nomini yozadi.

Mashq
1
Siyosiy tartibot nima?
2
Demokratik tartibotning beshta belgisini ayting.
3
Bevosita va vakillik demokratiyasini misol bilan farqlang.
4
Nima uchun barcha davlat organlarini «davlat mexanizmi» deb birga o‘rganamiz?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKutubxona chirog‘i boshqargichiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →