ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Davlat va huquq asoslari

Huquq normalari

Darslar 17 · 1 ta dars · O. Karimova, N. Ismatova, Sh. Sariqov, O. Amanova (E. Sariqovning uslubiy tahriri ostida). O‘zbekiston davlati va huquqi asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
17

Huquq normalari

Darslik: 95–99-betlar
MaqsadHuquq normasining tushunchasini, belgilarini va tuzilishini (gipoteza, dispozitsiya, sanksiya) misollar bilan tushuntirish.
Yangi so‘zlar
huquq normasi · legal normgipoteza · hypothesis (condition)dispozitsiya · disposition (rule of conduct)sanksiya · sanction
Tushuntirish

Huquq normasi – huquq tizimining eng kichik, asosiy elementi: davlat tomonidan o‘rnatilgan va himoya qilinadigan, hamma uchun majburiy xulq-atvor qoidasi. Uning belgilari: davlat (xalq) irodasini ifodalaydi, rasmiy hujjatlarda mustahkamlanadi, zarur bo‘lsa davlat majburlov kuchi bilan ta’minlanadi va jamiyat uchun eng muhim munosabatlarni tartibga soladi. To‘liq huquq normasi uch qismdan iborat bo‘lishi mumkin. Gipoteza – norma qachon va kimga nisbatan amal qilishini bildiruvchi shart-sharoit («agar...»). Dispozitsiya – xulq-atvor qoidasining o‘zi: nimani qilish shart, mumkin yoki taqiqlangan («u holda...»). Sanksiya – norma buzilsa qo‘llanadigan majburlov chorasi («aks holda...»). Masalan: piyodalar o‘tish joyiga yaqinlashgan haydovchi (gipoteza) piyodaga yo‘l berishi shart (dispozitsiya); buzsa jarima solinadi (sanksiya). Ba’zi normalarda sanksiya yoki gipoteza ochiq ko‘rsatilmaydi: Konstitutsiyadagi «O‘zbekistonning poytaxti – Toshkent shahri» qoidasida asosan dispozitsiya bor. Qisqasi: shart – qoida – oqibat.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Iste’molchilar huquqini himoya qiluvchi qoidani uch qismga ajratish mumkin: agar mahsulot nosoz chiqsa (gipoteza), xaridor ta’mirlash yoki almashtirishni so‘rashi mumkin (dispozitsiya), rad etgan sotuvchi javobgar bo‘ladi (sanksiya).

Kim ishlatadi

Huquqshunos qoidalarni uch qismga ajratib tahlil qiladi, iste’molchilar huquqini himoya qiluvchi xodim shikoyatlarni ko‘radi, qonun ijodkori aniq normalar yozadi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktab kutubxonasi yoki sport zali qoidalaridan birini tanlab, uni «agar … bo‘lsa, … kerak, aks holda …» ko‘rinishida qayta yozing.

Namunalar
GipotezaDispozitsiyaSanksiya
Kimdir boshqaning mulkini yashirincha olsaBu taqiqlanadiQonunda belgilangan jazo qo‘llanadi
«Agar kimdir boshqaning mulkini yashirincha olsa (gipoteza), bu taqiqlanadi (dispozitsiya) va qonunda belgilangan jazo qo‘llanadi (sanksiya)». Bu o‘g‘irlik haqidagi normaning soddalashtirilgan ko‘rinishi.
Maktab qoidasi («darsga kech qolmang») huquq normasi emas, ichki intizom qoidasi. Huquq normasi butun davlat darajasida umummajburiy va davlat tomonidan himoya qilinadi.
Sinfda faoliyat

«Norma konstruktori»: har bir guruh bitta oddiy qoida (masalan, kutubxona kitobini qaytarish) uchun gipoteza, dispozitsiya va sanksiyani yozadi, so‘ng boshqa guruhga beradi; ular qismlarni to‘g‘ri ajratganini tekshiradi.

Mashq
1
Huquq normasi nima?
2
Gipoteza, dispozitsiya va sanksiyaning farqini bir misolda ko‘rsating.
3
Nima uchun Konstitutsiya normalarida sanksiya ko‘pincha ko‘rsatilmaydi?
4
Quyidagilardan qaysi biri huquq normasi emas: yo‘l harakati qoidasi yoki sinfdagi navbatchilik jadvali?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMuzlamaydigan zina uchun iliq plastinaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →