Huquq normalari
Huquq normasi – huquq tizimining eng kichik, asosiy elementi: davlat tomonidan o‘rnatilgan va himoya qilinadigan, hamma uchun majburiy xulq-atvor qoidasi. Uning belgilari: davlat (xalq) irodasini ifodalaydi, rasmiy hujjatlarda mustahkamlanadi, zarur bo‘lsa davlat majburlov kuchi bilan ta’minlanadi va jamiyat uchun eng muhim munosabatlarni tartibga soladi. To‘liq huquq normasi uch qismdan iborat bo‘lishi mumkin. Gipoteza – norma qachon va kimga nisbatan amal qilishini bildiruvchi shart-sharoit («agar...»). Dispozitsiya – xulq-atvor qoidasining o‘zi: nimani qilish shart, mumkin yoki taqiqlangan («u holda...»). Sanksiya – norma buzilsa qo‘llanadigan majburlov chorasi («aks holda...»). Masalan: piyodalar o‘tish joyiga yaqinlashgan haydovchi (gipoteza) piyodaga yo‘l berishi shart (dispozitsiya); buzsa jarima solinadi (sanksiya). Ba’zi normalarda sanksiya yoki gipoteza ochiq ko‘rsatilmaydi: Konstitutsiyadagi «O‘zbekistonning poytaxti – Toshkent shahri» qoidasida asosan dispozitsiya bor. Qisqasi: shart – qoida – oqibat.
Iste’molchilar huquqini himoya qiluvchi qoidani uch qismga ajratish mumkin: agar mahsulot nosoz chiqsa (gipoteza), xaridor ta’mirlash yoki almashtirishni so‘rashi mumkin (dispozitsiya), rad etgan sotuvchi javobgar bo‘ladi (sanksiya).
Huquqshunos qoidalarni uch qismga ajratib tahlil qiladi, iste’molchilar huquqini himoya qiluvchi xodim shikoyatlarni ko‘radi, qonun ijodkori aniq normalar yozadi.
Maktab kutubxonasi yoki sport zali qoidalaridan birini tanlab, uni «agar … bo‘lsa, … kerak, aks holda …» ko‘rinishida qayta yozing.
| Gipoteza | Dispozitsiya | Sanksiya |
|---|---|---|
| Kimdir boshqaning mulkini yashirincha olsa | Bu taqiqlanadi | Qonunda belgilangan jazo qo‘llanadi |
«Norma konstruktori»: har bir guruh bitta oddiy qoida (masalan, kutubxona kitobini qaytarish) uchun gipoteza, dispozitsiya va sanksiyani yozadi, so‘ng boshqa guruhga beradi; ular qismlarni to‘g‘ri ajratganini tekshiradi.