ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Davlat va huquq asoslari

Boshqaruv va tuzilish shakllari

Darslar 6–7 · 2 ta dars · O. Karimova, N. Ismatova, Sh. Sariqov, O. Amanova (E. Sariqovning uslubiy tahriri ostida). O‘zbekiston davlati va huquqi asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
6

Davlatning boshqaruv shakli

Darslik: 30–34-betlar
MaqsadDavlat boshqaruv shakllarini – monarxiya va respublikani, ularning turlarini va belgilarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
monarxiya · monarchyrespublika · republicprezidentlik respublikasi · presidential republicparlamentar respublika · parliamentary republic
Tushuntirish

Davlat boshqaruv shakli oliy davlat hokimiyati qanday tashkil etilishini va aholi uning shakllanishida qay darajada qatnashishini ko‘rsatadi. Monarxiyada (yunoncha «yakka hokimlik») davlat boshlig‘i – monarx – hokimiyatni ko‘pincha meros tariqasida va uzoq muddatga oladi. Mutlaq monarxiyada monarxning hokimiyati boshqa organ bilan cheklanmaydi; cheklangan (konstitutsiyaviy, parlamentar) monarxiyada u konstitutsiya va parlament bilan chegaralangan, masalan, Buyuk Britaniya, Daniya, Norvegiya, Shvetsiya, Yaponiyada. Respublikada (lotincha «umumiy ish») oliy hokimiyat organlari ma’lum muddatga saylanadi. Prezidentlik respublikasida (AQSH, Braziliya) davlat boshlig‘i – prezident – xalq tomonidan saylanib, ijro hokimiyatiga ham rahbarlik qiladi; parlamentar respublikada (Germaniya, Italiya, Hindiston) hukumat asosan parlamentga tayanadi. O‘zbekiston – respublika; Prezident xalq tomonidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri saylanadi.

Boshqaruv shakli
ShaklBelgisi yoki misollar
Mutlaq monarxiyaMonarx hokimiyati boshqa organ bilan cheklanmaydi
Cheklangan monarxiyaBuyuk Britaniya, Daniya, Norvegiya, Shvetsiya, Yaponiya
Prezidentlik respublikasiAQSH, Braziliya
Parlamentar respublikaGermaniya, Italiya, Hindiston
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bir yangilikda «qirol parlamentni ochdi», boshqasida «prezident qonunni imzoladi» deyiladi. Boshqaruv shaklini bilgan o‘quvchi har bir mamlakatda kim nima qilishini tushunadi va unvonlarni adashtirmaydi.

Kim ishlatadi

Jurnalist xorijiy yangiliklarni to‘g‘ri yoritadi, tarjimon unvonlarni aniq o‘giradi, diplomat qaysi lavozimdagi shaxs bilan gaplashishni biladi.

Bugun sinab ko‘ring

Sinfda tilga olinmagan bitta mamlakatni tanlab, davlat boshlig‘ining unvonini yozing. Bu mamlakat monarxiyami yoki respublikami, o‘zingiz fikr bildiring va manbada tekshiring.

Namunalar
Buyuk Britaniyada qirol (qirolicha) davlat boshlig‘i, lekin qonunlarni parlament chiqaradi va hukumatni parlament ko‘pchiligi tuzadi – bu cheklangan monarxiya.
SaylovMuddatli vakolatMuddat tugaydi
Prezident saylovida fuqarolar muddatli ovoz beradi; muddat tugagach, yangi saylov o‘tadi. Bu respublikaning belgisi: hokimiyat saylov orqali va ma’lum muddatga beriladi.
Sinfda faoliyat

«Monarxiya yoki respublika?»: o‘qituvchi mamlakatlar ro‘yxatini aytadi (Daniya, Hindiston, Braziliya, Norvegiya, Italiya, Yaponiya, Germaniya). Guruhlar xaritadan yoki darslikdan tekshirib, ikki ustunli jadval to‘ldiradi.

Mashq
1
Monarxiya va respublika so‘zlari qanday ma’noni anglatadi?
2
Mutlaq va cheklangan monarxiya o‘rtasidagi farq nima?
3
Prezidentlik va parlamentar respublikaning bitta farqini ayting.
4
Nima uchun respublikada hokimiyat organlari muddatga saylanishi muhim?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliShkaf eshigi indikatoriHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →