☰ Mundarija · Davlat va huquq asoslari

Boshqaruv va tuzilish shakllari

Darslar 6–7 · 2 ta dars · O. Karimova, N. Ismatova, Sh. Sariqov, O. Amanova (E. Sariqovning uslubiy tahriri ostida). O‘zbekiston davlati va huquqi asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
6

Davlatning boshqaruv shakli

Darslik: 30–34-betlar
MaqsadDavlat boshqaruv shakllarini – monarxiya va respublikani, ularning turlarini va belgilarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
monarxiya · monarchyrespublika · republicprezidentlik respublikasi · presidential republicparlamentar respublika · parliamentary republic
Tushuntirish

Davlat boshqaruv shakli oliy davlat hokimiyati qanday tashkil etilishini va aholi uning shakllanishida qay darajada qatnashishini ko‘rsatadi. Monarxiyada (yunoncha «yakka hokimlik») davlat boshlig‘i – monarx – hokimiyatni ko‘pincha meros tariqasida va uzoq muddatga oladi. Mutlaq monarxiyada monarxning hokimiyati boshqa organ bilan cheklanmaydi; cheklangan (konstitutsiyaviy, parlamentar) monarxiyada u konstitutsiya va parlament bilan chegaralangan, masalan, Buyuk Britaniya, Daniya, Norvegiya, Shvetsiya, Yaponiyada. Respublikada (lotincha «umumiy ish») oliy hokimiyat organlari ma’lum muddatga saylanadi. Prezidentlik respublikasida (AQSH, Braziliya) davlat boshlig‘i – prezident – xalq tomonidan saylanib, ijro hokimiyatiga ham rahbarlik qiladi; parlamentar respublikada (Germaniya, Italiya, Hindiston) hukumat asosan parlamentga tayanadi. O‘zbekiston – respublika; Prezident xalq tomonidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri saylanadi.

Namunalar
Buyuk Britaniyada qirol (qirolicha) davlat boshlig‘i, lekin qonunlarni parlament chiqaradi va hukumatni parlament ko‘pchiligi tuzadi – bu cheklangan monarxiya.
Prezident saylovida fuqarolar muddatli ovoz beradi; muddat tugagach, yangi saylov o‘tadi. Bu respublikaning belgisi: hokimiyat saylov orqali va ma’lum muddatga beriladi.
Sinfda faoliyat

«Monarxiya yoki respublika?»: o‘qituvchi mamlakatlar ro‘yxatini aytadi (Daniya, Hindiston, Braziliya, Norvegiya, Italiya, Yaponiya, Germaniya). Guruhlar xaritadan yoki darslikdan tekshirib, ikki ustunli jadval to‘ldiradi.

Mashq
1
Monarxiya va respublika so‘zlari qanday ma’noni anglatadi?
2
Mutlaq va cheklangan monarxiya o‘rtasidagi farq nima?
3
Prezidentlik va parlamentar respublikaning bitta farqini ayting.
4
Nima uchun respublikada hokimiyat organlari muddatga saylanishi muhim?