Davlatning boshqaruv shakli
Davlat boshqaruv shakli oliy davlat hokimiyati qanday tashkil etilishini va aholi uning shakllanishida qay darajada qatnashishini ko‘rsatadi. Monarxiyada (yunoncha «yakka hokimlik») davlat boshlig‘i – monarx – hokimiyatni ko‘pincha meros tariqasida va uzoq muddatga oladi. Mutlaq monarxiyada monarxning hokimiyati boshqa organ bilan cheklanmaydi; cheklangan (konstitutsiyaviy, parlamentar) monarxiyada u konstitutsiya va parlament bilan chegaralangan, masalan, Buyuk Britaniya, Daniya, Norvegiya, Shvetsiya, Yaponiyada. Respublikada (lotincha «umumiy ish») oliy hokimiyat organlari ma’lum muddatga saylanadi. Prezidentlik respublikasida (AQSH, Braziliya) davlat boshlig‘i – prezident – xalq tomonidan saylanib, ijro hokimiyatiga ham rahbarlik qiladi; parlamentar respublikada (Germaniya, Italiya, Hindiston) hukumat asosan parlamentga tayanadi. O‘zbekiston – respublika; Prezident xalq tomonidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri saylanadi.
| Shakl | Belgisi yoki misollar |
|---|---|
| Mutlaq monarxiya | Monarx hokimiyati boshqa organ bilan cheklanmaydi |
| Cheklangan monarxiya | Buyuk Britaniya, Daniya, Norvegiya, Shvetsiya, Yaponiya |
| Prezidentlik respublikasi | AQSH, Braziliya |
| Parlamentar respublika | Germaniya, Italiya, Hindiston |
Bir yangilikda «qirol parlamentni ochdi», boshqasida «prezident qonunni imzoladi» deyiladi. Boshqaruv shaklini bilgan o‘quvchi har bir mamlakatda kim nima qilishini tushunadi va unvonlarni adashtirmaydi.
Jurnalist xorijiy yangiliklarni to‘g‘ri yoritadi, tarjimon unvonlarni aniq o‘giradi, diplomat qaysi lavozimdagi shaxs bilan gaplashishni biladi.
Sinfda tilga olinmagan bitta mamlakatni tanlab, davlat boshlig‘ining unvonini yozing. Bu mamlakat monarxiyami yoki respublikami, o‘zingiz fikr bildiring va manbada tekshiring.
«Monarxiya yoki respublika?»: o‘qituvchi mamlakatlar ro‘yxatini aytadi (Daniya, Hindiston, Braziliya, Norvegiya, Italiya, Yaponiya, Germaniya). Guruhlar xaritadan yoki darslikdan tekshirib, ikki ustunli jadval to‘ldiradi.