Jamiyat
Jamiyat so‘zi arabchadan kelgan bo‘lib, «jamlangan, birlashgan» ma’nosini bildiradi. Tor ma’noda jamiyat deb ma’lum maqsad uchun birlashgan odamlar guruhi aytiladi (masalan, iste’molchilar jamiyati yoki mas’uliyati cheklangan jamiyat). Keng ma’noda jamiyat – muayyan hududda yashovchi, ehtiyojlari va manfaatlari bo‘yicha birlashgan, o‘zaro munosabatlari qoidalarga asoslangan odamlarning murakkab tuzilmasi. Qadimda odamlar urug‘ va qabilalarga birlashgan; mehnat qurollari takomillashib, mehnat taqsimoti paydo bo‘lgach, jamiyat murakkablashgan. Har qanday jamiyat jamoadir, lekin har qanday jamoa jamiyat emas: bir sinf jamoa, ammo butun mamlakat aholisi jamiyatdir. Jamiyatni odamlarning o‘zaro munosabatlari – iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy, huquqiy – tashkil etadi va u doim o‘zgarib turadi.
| Jihat | Ma’nosi | Misol |
|---|---|---|
| Tor ma’no | Maqsad uchun birlashgan odamlar guruhi | Iste’molchilar jamiyati |
| Keng ma’no | Hududda yashovchi, qoidalar asosida bog‘langan odamlarning murakkab tuzilmasi | Butun mamlakat aholisi |
Avtobusda haydovchi, chipta sotuvchi, yo‘l ta’mirlovchilar va yo‘lovchilar bir-birini tanimasa ham umumiy qoidalar asosida hamkorlik qiladi. Odamlarning shunday uzoq va barqaror aloqasi jamiyatning belgisi.
Sotsiolog odamlar aloqasini o‘rganadi, shahar rejalashtiruvchisi transport tizimini uyushtiradi, jurnalist jamiyatdagi muammolarni yoritadi.
Bugun tushlikkacha mehnatidan foydalangan beshta odamni (masalan, non yopuvchi, haydovchi, o‘qituvchi) daftarga yozing. Ularning ishi sizga qanday yetib kelganini o‘ylang.
«Jamoa yoki jamiyat?»: o‘qituvchi o‘n ta misol o‘qiydi (shaxmat to‘garagi, viloyat aholisi, oila, butun mamlakat, maktab, kutubxona a’zolari...). O‘quvchilar «jamoa» yoki «jamiyat» kartochkasini ko‘taradi va sababini aytadi.