Darslar 2–3 · 2 ta dars · O. Karimova, N. Ismatova, Sh. Sariqov, O. Amanova (E. Sariqovning uslubiy tahriri ostida). O‘zbekiston davlati va huquqi asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
3
Jamiyat
Darslik: 15–19-betlar
MaqsadJamiyat tushunchasining tor va keng ma’nolarini, uning belgilarini va jamiyat bilan jamoa o‘rtasidagi farqni tushuntirish.
Yangi so‘zlar
jamiyat · societyjamoa · community, groupijtimoiy munosabatlar · social relationsmehnat taqsimoti · division of labour
Tushuntirish
Jamiyat so‘zi arabchadan kelgan bo‘lib, «jamlangan, birlashgan» ma’nosini bildiradi. Tor ma’noda jamiyat deb ma’lum maqsad uchun birlashgan odamlar guruhi aytiladi (masalan, iste’molchilar jamiyati yoki mas’uliyati cheklangan jamiyat). Keng ma’noda jamiyat – muayyan hududda yashovchi, ehtiyojlari va manfaatlari bo‘yicha birlashgan, o‘zaro munosabatlari qoidalarga asoslangan odamlarning murakkab tuzilmasi. Qadimda odamlar urug‘ va qabilalarga birlashgan; mehnat qurollari takomillashib, mehnat taqsimoti paydo bo‘lgach, jamiyat murakkablashgan. Har qanday jamiyat jamoadir, lekin har qanday jamoa jamiyat emas: bir sinf jamoa, ammo butun mamlakat aholisi jamiyatdir. Jamiyatni odamlarning o‘zaro munosabatlari – iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy, huquqiy – tashkil etadi va u doim o‘zgarib turadi.
Namunalar
Futbol jamoasi, sinf jamoasi va mahalla – jamoalar. Ularning hammasi bir-biri bilan bog‘lanib, mamlakat jamiyatining tarkibiga kiradi.
Bozorda sotuvchi va xaridor, o‘qituvchi va o‘quvchi, shifokor va bemor – bular ijtimoiy munosabatlar. Jamiyat shunday munosabatlar yig‘indisidir.
Sinfda faoliyat
«Jamoa yoki jamiyat?»: o‘qituvchi o‘n ta misol o‘qiydi (shaxmat to‘garagi, viloyat aholisi, oila, butun mamlakat, maktab, kutubxona a’zolari...). O‘quvchilar «jamoa» yoki «jamiyat» kartochkasini ko‘taradi va sababini aytadi.
Mashq
1
Jamiyat so‘zining ma’nosi nima va u qaysi tildan olingan?
Arabchadan olingan; «jamlangan, birlashgan» degan ma’noni bildiradi.
2
«Har qanday jamoa jamiyat emas» fikrini misol bilan asoslang.
Masalan, sinf jamoadir, lekin mustaqil iqtisod, qonun va keng ijtimoiy munosabatlar tizimiga ega emas; shu sababli jamiyat emas.
3
Mehnat taqsimoti jamiyatning rivojiga qanday ta’sir qilgan?
Odamlar turli kasblarga ixtisoslashgan, ishlab chiqarish ortgan, jamiyat murakkablashib, boshqaruv va qoidalarga ehtiyoj kuchaygan.
4
Nima uchun jamiyat odamlarsiz, odam esa boshqalar bilan aloqasiz to‘laqonli yashay olmaydi?
Jamiyatni odamlar tashkil qiladi; inson esa til, bilim, mehnat va xavfsizlik uchun boshqalarga muhtoj bo‘lib, jamiyatda shaxs sifatida shakllanadi.