ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Adabiyot

Radif, tuyuq va tajnis

Darslar 16–17 · 2 ta dars · S. Olim, S. Ahmedov, R. Qo‘chqorov. Adabiyot, 8-sinf: darslik-majmua, 1- va 2-qism. «G‘afur G‘ulom» nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2014 (qayta ishlangan uchinchi nashr)
17

Tuyuq va tajnis

Darslik: 1-qism, 95–97-betlar
MaqsadTuyuq janrining to‘rt shartini, tajnis va omonimning o‘xshash hamda farqli tomonlarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
tajnis · tajnis (same-form words with different meanings)omonim · homonymvazn · metre (the rhythmic pattern of verse)shakldosh so‘z · same-form word
Tushuntirish

Tuyuq – sof turkiy lirik janr: u arabiy va forsiy adabiyotda yo‘q. U turkiy xalqlar og‘zaki ijodi ta’sirida shakllangan, keyin yozma adabiyotda qoidalari qat’iylashgan. Tuyuqning to‘rt sharti bor: u albatta to‘rt misradan iborat bo‘lishi; ruboiydagi kabi aaaa yoki aaba tarzida qofiyalanishi; ramali musaddasi mahzuf (yoki maqsur) deb ataluvchi vaznda, ya’ni ritm tartibida bo‘lishi; qofiyadagi so‘zlar tajnisli bo‘lishi. Dastlab faqat dastlabki uchta shart bo‘lgan, to‘rtinchisi keyinroq paydo bo‘lgan va shundan so‘ng tuyuqni tajnissiz tasavvur qilib bo‘lmay qolgan. Tajnis – shakli bir xil, ma’nosi har xil so‘zlarni qo‘llash. Lekin u oddiy omonim emas: omonimlar tilda mustahkamlangan shakldosh so‘zlar bo‘lsa, shoir tajnis uchun bir martalik, original shakldoshlik ham yarata oladi, masalan «ul Oy», «ul joy» va «uloy». Tajnis qofiyaga olinganda, ma’nosi har xil bo‘lgani uchun so‘zlarning takrori qofiya o‘rnini bosadi.

ShartMazmuni
1to‘rt misra
2aaaa yoki aaba
3ramali musaddasi mahzuf (maqsur)
4tajnisli qofiya
atog‘abog‘byo‘ladog‘

ruboiy: a-a-b-a

Qofiyadosh so‘zlar bir xil tovushlar bilan tugaydi (harf bir xil — qofiya bir xil)

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bir xil eshitiladigan ikki so‘z turli ma’no beradi: bu topishmoq va hajviy gaplarning asosi. Ularni farqlay olgan til ustasi bo‘ladi.

Kim ishlatadi

Hajviy yozuvchilar, tarjimonlar va til o‘rgatuvchilar bir xil eshitiladigan so‘zlarni farqlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Bugun biror so‘zni boshqa so‘zga o‘xshatib eshitib adashgan bo‘lsangiz, uni eslang va ikki so‘zning ma’nolari qanday farq qilganini ayting.

Namunalar
Misol: Lutfiy tuyuqida «dog‘i bor» birikmasi uch xil ma’noda keladi, uchinchi misradagi «bori» esa yana bir tajnis hosil qiladi. Demak, shoir qofiyasiz misrada ham o‘yinni davom ettirgan.
Misol: «Qush ot ustiga qo‘ndi» va «Otning oti Alvon edi» gaplarida «ot» ikki xil ma’noda (hayvon va ism); til buni omonim sifatida biladi. Tajnis esa shunday so‘zlarning she’rdagi mahorat bilan o‘ynalishi.
Sinfda faoliyat

Tuyuqning to‘rtta shartini daftaringizga yozing. Har birining yoniga: «bor» yoki «yo‘q» deb, sinf uchun o‘zingiz yozgan ikki qatorli tajnisli sinov misolingizda bajarilgan-bajarilmaganini belgilang.

Mashq
1
Tuyuq qaysi adabiyotlarda yo‘q?
2
Tuyuqning to‘rt shartini sanang.
3
Tajnis omonimdan nimasi bilan farq qiladi?
4
Nima uchun tajnis tuyuq uchun juda muhim?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMotor xavfsizlik qoidalariHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →