13
Tuyuqlar
Darslik: 1-qism, 87–89-betlar
MaqsadTuyuq janri va tajnis qofiyaning mazmunini Lutfiy tuyuqlari misolida izohlash.
Yangi so‘zlar
tuyuq · tuyuq (a four-line lyric poem)tajnis · tajnis (same-form words with different meanings)misra · line of verseqofiya · rhyme
Tushuntirish
Tuyuq – to‘rt misrali kichik lirik she’r bo‘lib, uning qofiyasidagi so‘zlar shakli bir xil, ma’nosi har xil bo‘ladi. Lutfiyning birinchi tuyug‘ida «dog‘i bor» uch marta keladi: ko‘ngildagi dog‘, olovi bor va yana bor ma’nolarida. Uchinchi misradagi «bori» so‘zi ham shu o‘yinni davom ettiradi. Ikkinchi tuyuqda «dil, bandamen», «dilbanda men» va «dil banda men» birikmalari uch xil ma’no beradi. Uchinchisida «yozamen» so‘zi bir joyda shikoyat qilaman, boshqa joyda yozga men, yana boshqa joyda yozaman ma’nosida tushuniladi. Darslikda yana to‘rtta tuyuq mustaqil o‘qish uchun berilgan, ularning tagida har bir tajnisli so‘zning ma’nosi izohlangan.
Namunalar
Misol: birinchi tuyuqning umumiy fikri: oshiqning ko‘ngli yaralangan, dardi esa o‘tdek kuydiradi; ishq yukiga ayriliq ham qo‘shilib, azob yanada ortgan. Bu fikr bir xil shakldagi uchta qofiya orqali bosqichma-bosqich ochiladi.
Misol: o‘zingiz tajnis so‘zlarni qidiring: «ot» (hayvon), «ot» (ism), «ot» (otmoq buyrug‘i) – shakli bir xil, ma’nolari boshqa. Tuyuqda qofiya shunday so‘zlar bilan quriladi.
Sinfda faoliyat
«qo‘y», «tur», «yoz» so‘zlarining har biri uchun ikki xil ma’noni va ikki gap tuzing.
Mashq
1
Tuyuq nima va nechta misradan iborat?
Tajnisli qofiyaga ega kichik lirik she’r; to‘rt misradan.
2
«Dog‘i bor» birikmasi birinchi tuyuqda qanday uch ma’noda keladi?
Dog‘i bor (dog‘ bor), olovi bor va yana bor.
3
Uchinchi tuyuqda «yozamen» so‘zining ma’nolarini ayting.
Shikoyat qilaman; yozga men; yozaman (bitaman).
4
Nima uchun tuyuqni tarjima qilish qiyin?
Chunki tajnis faqat bir tilning shakldosh so‘zlariga tayanadi; boshqa tilda shunday so‘zlar topilmasa, o‘yin yo‘qoladi.