Darslar 10–11 · 2 ta dars · S. Olim, S. Ahmedov, R. Qo‘chqorov. Adabiyot, 8-sinf: darslik-majmua, 1- va 2-qism. «G‘afur G‘ulom» nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2014 (qayta ishlangan uchinchi nashr)
11
Lutfiy g‘azallari
Darslik: 1-qism, 76–82-betlar
MaqsadLutfiyning uchta g‘azalini mavzusi, radifi, vazni va badiiy vositalari bo‘yicha tahlil qilish.
Yangi so‘zlar
matla‘ · opening couplet of a ghazalmaqta‘ · closing couplet with the pen nametazod · antithesis (opposites in contrast)talmih · allusion to a known story or person
Tushuntirish
Matla‘ g‘azalning ikki misrasi ham qofiyalangan birinchi bayti, maqta‘ esa shoir taxallusi keladigan oxirgi baytidir. «Xoh inon, xoh inonma» radifli g‘azal yetti baytdan iborat, ishq haqida, aruzning murakkabroq hazaj turida yozilgan; radif to‘rt so‘zdan iborat va uning ichida «inon» bilan «inonma» zidligi (tazod) bor. Beshinchi baytda talmih ishlatilgan: lirik qahramon Yusufdan ayrilib ko‘p yig‘laganidan ko‘zi ojiz bo‘lgan Yoqub payg‘ambarni eslatib, sevgilisiz yig‘lab ko‘zdan qolganini aytadi. «Bu ko‘nguldur, bu ko‘ngul» g‘azali ham yetti bayt, ramal vaznida; unda oshiqning barcha dardiga ko‘ngil sababchi, deyiladi – shaydo, xor qiladigan, eshikka boraverishni talab qiladigan ham shu ko‘ngil. «Ayoqingg‘a tushar har lahza gisu...» besh baytli, har baytning ikkinchi misrasi maqol bilan tugaydi, hazaj vaznida.
Namunalar
Misol: «Xoh inon, xoh inonma» g‘azalida «siymbarim» (kumushbadan) so‘zi oltinchi baytdagi «Oyyuzung» (oydek yuz) bilan uyg‘un: oy va kumush ikkalasi ham oq. Maqta‘da esa sarg‘aygan yuz oltindan ham sariq, deyiladi.
Misol: «Bu ko‘nguldur» g‘azalida qofiyalar «shaydo – rasvo – tamanno – taqozo» kabi so‘zlar; radif esa to‘liq turkiy so‘zlardan tuzilgan. Shoir barcha ayblarni «ko‘ngil»ga yuklaydi.
Sinfda faoliyat
Uchala g‘azalning har biri uchun jadval to‘ldiring: bayt soni – vazn turi – radif – asosiy fikr.
Mashq
1
Matla‘ va maqta‘ nima?
Matla‘ – g‘azalning ikki misrasi qofiyalangan birinchi bayti; maqta‘ – taxallus keladigan oxirgi bayt.