☰ Mundarija · Texnologiya

Buyum yasash, naqsh va kasblar

Darslar 42–45 · 4 ta dars · Sh. Sharipov, N. Muslimov, O‘. Tolipov, Q. Abdullayeva, O. Qo‘ysinov, V. Sattorov, S. Ahmadaliyev, M. Mo‘minova. Mehnat ta’limi, 5-sinf. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2015
45

Zagotovkaning eskizi va texnologik xaritasini tuzish, tanlash, rejalash va tayyorlash

Darslik: 86–89-betlar
MaqsadZagotovkaning eskizi va texnologik xaritasini tuzishni hamda yog‘och o‘ymakorligi usullarini bilish.
Yangi so‘zlar
eskiz · sketchtexnologik xarita · technological mapyog‘och o‘ymakorligi · wood carvingkovza iskana · kovza chisel
Tushuntirish

Har qanday buyum yasash uchun chizma va texnologik xarita bo‘lishi shart. Xarita tuzish orqali buyumning konstruksiyasini ishlab chiqish, zagotovka tanlash va o‘lchamini aniqlash, jarayon va o‘tishlar tartibini belgilash, asbob-uskunalarni tanlash o‘rganiladi; bu texnik tafakkurni rivojlantiradi. Xaritada ketma-ket raqamlangan satrlar bo‘ladi: ish nomi, eskiz, o‘lchov va ishchi asboblar, moslama. Yog‘och o‘ymakorligi – o‘zbek amaliy bezak san’atining keng tarqalgan turi: naqsh yog‘ochga chizib, kesib, o‘yib ishlanadi. Xiva o‘ymakorligi monumentalligi va yog‘ochning tabiiy rangi saqlanishi bilan, Buxoro o‘ymakorligi oltin va kumush suvi hamda ranglar ishlatilishi bilan, Marg‘ilon o‘ymakorligi chuqur zaminli yassi o‘ymasi bilan, Toshkent o‘ymakorligi zaminsiz yassi bo‘rtma chizmasi bilan ajraladi. Asboblar: kovza iskana, to‘g‘ri iskana, nova iskana, zamin iskana, baliq sirti iskana, morpech iskana, chekma iskana, kurakcha iskana. O‘ymakorlik asboblari juda o‘tkir: ular bilan faqat usta yoki o‘qituvchi nazoratida ishlanadi.

Namunalar
«Ko‘rsatkich» yasash xaritasi: 1) zagotovka tanlash, 2) rejalash, 3) arralash, 4) randalash, 5) egovlash, 6) jilvirlash, 7) bo‘yash.
Xiva o‘ymakorligi yog‘ochning tabiiy rangini saqlaydi, Buxoronikida esa oltin va kumush suvi qo‘llanadi.
Sinfda faoliyat

Xarita jadvali: o‘quvchi «qalamdon» yasash uchun texnologik xarita jadvalini tuzadi (7 qator, har birida ish nomi va asbob). Eskizni chizib qo‘yadi. Yasash o‘qituvchi nazoratida.

Mashq
1
Texnologik xarita nima uchun kerak?
2
Xaritada qaysi ustunlar bo‘ladi?
3
Toshkent o‘ymakorligining xususiyati nima?
4
Nega o‘ymakorlik asboblari bilan faqat usta nazoratida ishlanadi?