21
So‘zlarda tovush almashishi
Darslik: 41–42-betlar
MaqsadTovush almashishi hodisasini va uning imlosini bilish.
Yangi so‘zlar
tovush almashishi · replacement of a soundjo‘nalish kelishigi · dative caseistisno · exceptionasos · stem
Tushuntirish
Ba’zan qo‘shimcha qo‘shilganda so‘zdagi bir tovush boshqasiga almashadi va shu holicha yoziladi. Oxiri k bilan tugagan so‘zga egalik qo‘shimchasi qo‘shilsa, k o‘rniga g yoziladi: eshik — eshigi, tilak — tilagim. Oxiri q bilan tugagan so‘zda esa q o‘rniga g‘ keladi: bayroq — bayrog‘i. Biroq idrok, ishtirok, axloq, ravnaq, huquq, ittifoq kabi so‘zlarda bu almashish bo‘lmaydi. G bilan boshlanadigan -ga, -gan, -gach, -gina qo‘shimchalari so‘z oxiriga qarab g, k yoki q bilan aytiladi va yoziladi: uyga, eshikka, bayroqqa, chiqqach. Esda tuting: b yoki m oldidan kelgan n tovushi m kabi eshitilsa ham, n yoziladi: yonbosh, tinmay.
Namunalar
tilak → tilagim; yurak → yuragi; tomoq → tomog‘i; bilak → bilagi.
Istisno: ishtirok → ishtiroki; axloq → axloqi (q o‘zgarmaydi).
Sinfda faoliyat
«Zanjir»: jamoa a’zolari k yoki q bilan tugagan so‘zni aytadi, keyingisi uni egalik shaklida aytib, yangi so‘z beradi.
Mashq
1
Egalik qo‘shimchasi qo‘shilganda k va q qanday tovushlarga aylanadi?
K — g ga, q — g‘ ga.
2
Egalik shaklida yozing: yurak, tomoq, bilak, quloq.
Yuragi, tomog‘i, bilagi, qulog‘i.
3
Qaysi so‘zlarda tovush almashmaydi: tilak, idrok, ishtirok, ko‘ylak?
Idrok va ishtirok (istisno so‘zlar).
4
Nega «shanba» so‘zini «shamba» deb yozmaymiz?
B dan oldin n m kabi aytilsa ham, imlo qoidasiga ko‘ra n yoziladi.