ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Ona tili

Aytilishi va yozilishi, ma’no farqlash, tovush ortishi

Darslar 15–18 · 4 ta dars · N. Mahmudov, A. Sobirov, Sh. Sattorov, Sh. Toshmirzayeva, D. Mannopova. Ona tili 5-sinf (to‘la yangilangan 5-nashr). G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2020
18

Fonetik hodisalar. So‘zlarda tovush ortishi

Darslik: 35–36-betlar
MaqsadFonetik hodisalarni (tovush ortishi, tushishi, almashishi) sanash va tovush ortishini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
fonetik hodisa · phonetic phenomenontovush ortishi · addition of a soundegalik qo‘shimchasi · possessive suffixtalaffuz · pronunciation
Tushuntirish

So‘zga qo‘shimcha qo‘shilganda yoki tez gapirganda tovushlar o‘zgarishi mumkin. Bunday o‘zgarishlar uch xil: tovush ortishi, tovush tushishi va tovush almashishi. Ortgan tovush ba’zan yozuvda ham ko‘rsatiladi, ba’zan esa faqat aytiladi. Yozuvda ko‘rinadigani: bu va shu olmoshlariga -ga, -da, -dan qo‘shilsa, orada n paydo bo‘ladi (bunda, shunga); mavzu so‘ziga -ing qo‘shilsa, y qo‘shiladi (mavzuying). Faqat aytiladigani: orzu, insho kabi so‘zlar egalik qo‘shimchasini olganda orada y eshitiladi, lekin yozilmaydi (orzum); ikki unli yonma-yon kelganda ham ular orasida y eshitilishi mumkin, ammo yozilmaydi: radio, piano, ideal, milliard.

Ortgan tovush ba’zan yoziladi, ba’zan yozilmaydi
So‘zAytilishiYoziladi
u + -danundanundan
radioradiyoradio
pianopiyanopiano
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bola do‘stiga yozgan xatida «bu», «shu» kabi so‘zlarga qo‘shimcha qo‘shganda eshitilgan oraliq tovushni ham yozdi. O‘qituvchi xatni to‘g‘ri deb topdi. Qo‘shimcha qo‘shilganda tovush o‘zgarishini bilish yozuvni to‘g‘ri qiladi.

Kim ishlatadi

Muharrir qo‘shimcha qo‘shilgan so‘zlarni tekshiradi, o‘qituvchi diktant tuzatadi, kotib yozuvdagi shaklni to‘g‘ri qo‘yadi.

Bugun sinab ko‘ring

Yangi so‘z tanlab, unga qo‘shimcha qo‘shing va oraga qo‘shimcha tovush kirgan-kirmaganini eshiting.

Namunalar
bu + -ga = bunga; shu + -dan = shundan; mavzu + -ing = mavzuying.
orzu + -m: orzum (aytilishi: orzuyim); piano (aytilishi: piyano).
Sinfda faoliyat

«Qaysi hodisa?»: o‘qituvchi so‘z shaklini ko‘rsatadi (bunga, orzum), bolalar tovush ortishi yozuvda aks etganini yoki etmaganini aytadi.

Mashq
1
Tovush o‘zgarishining uch holatini ayting.
2
Qo‘shimcha qo‘shing: bu + -da, shu + -ga, mavzu + -ing.
3
Qaysi so‘zlarda ortgan tovush yozilmaydi: bunga, orzum, mavzuying, biologiya?
4
Nega «orzuyim» emas, «orzum» deb yozamiz? Izohlang.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMikroskop uchun adolatli qoidaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →