Fonetik hodisalar. So‘zlarda tovush ortishi
So‘zga qo‘shimcha qo‘shilganda yoki tez gapirganda tovushlar o‘zgarishi mumkin. Bunday o‘zgarishlar uch xil: tovush ortishi, tovush tushishi va tovush almashishi. Ortgan tovush ba’zan yozuvda ham ko‘rsatiladi, ba’zan esa faqat aytiladi. Yozuvda ko‘rinadigani: bu va shu olmoshlariga -ga, -da, -dan qo‘shilsa, orada n paydo bo‘ladi (bunda, shunga); mavzu so‘ziga -ing qo‘shilsa, y qo‘shiladi (mavzuying). Faqat aytiladigani: orzu, insho kabi so‘zlar egalik qo‘shimchasini olganda orada y eshitiladi, lekin yozilmaydi (orzum); ikki unli yonma-yon kelganda ham ular orasida y eshitilishi mumkin, ammo yozilmaydi: radio, piano, ideal, milliard.
| So‘z | Aytilishi | Yoziladi |
|---|---|---|
| u + -dan | undan | undan |
| radio | radiyo | radio |
| piano | piyano | piano |
Bola do‘stiga yozgan xatida «bu», «shu» kabi so‘zlarga qo‘shimcha qo‘shganda eshitilgan oraliq tovushni ham yozdi. O‘qituvchi xatni to‘g‘ri deb topdi. Qo‘shimcha qo‘shilganda tovush o‘zgarishini bilish yozuvni to‘g‘ri qiladi.
Muharrir qo‘shimcha qo‘shilgan so‘zlarni tekshiradi, o‘qituvchi diktant tuzatadi, kotib yozuvdagi shaklni to‘g‘ri qo‘yadi.
Yangi so‘z tanlab, unga qo‘shimcha qo‘shing va oraga qo‘shimcha tovush kirgan-kirmaganini eshiting.
«Qaysi hodisa?»: o‘qituvchi so‘z shaklini ko‘rsatadi (bunga, orzum), bolalar tovush ortishi yozuvda aks etganini yoki etmaganini aytadi.