☰ Mundarija · Ona tili

Aytilishi va yozilishi, ma’no farqlash, tovush ortishi

Darslar 15–18 · 4 ta dars · N. Mahmudov, A. Sobirov, Sh. Sattorov, Sh. Toshmirzayeva, D. Mannopova. Ona tili 5-sinf (to‘la yangilangan 5-nashr). G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2020
18

Fonetik hodisalar. So‘zlarda tovush ortishi

Darslik: 35–36-betlar
MaqsadFonetik hodisalarni (tovush ortishi, tushishi, almashishi) sanash va tovush ortishini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
fonetik hodisa · phonetic phenomenontovush ortishi · addition of a soundegalik qo‘shimchasi · possessive suffixtalaffuz · pronunciation
Tushuntirish

So‘zga qo‘shimcha qo‘shilganda yoki tez gapirganda tovushlar o‘zgarishi mumkin. Bunday o‘zgarishlar uch xil: tovush ortishi, tovush tushishi va tovush almashishi. Ortgan tovush ba’zan yozuvda ham ko‘rsatiladi, ba’zan esa faqat aytiladi. Yozuvda ko‘rinadigani: bu va shu olmoshlariga -ga, -da, -dan qo‘shilsa, orada n paydo bo‘ladi (bunda, shunga); mavzu so‘ziga -ing qo‘shilsa, y qo‘shiladi (mavzuying). Faqat aytiladigani: orzu, insho kabi so‘zlar egalik qo‘shimchasini olganda orada y eshitiladi, lekin yozilmaydi (orzum); ikki unli yonma-yon kelganda ham ular orasida y eshitilishi mumkin, ammo yozilmaydi: radio, piano, ideal, milliard.

Namunalar
bu + -ga = bunga; shu + -dan = shundan; mavzu + -ing = mavzuying.
orzu + -m: orzum (aytilishi: orzuyim); piano (aytilishi: piyano).
Sinfda faoliyat

«Qaysi hodisa?»: o‘qituvchi so‘z shaklini ko‘rsatadi (bunga, orzum), bolalar tovush ortishi yozuvda aks etganini yoki etmaganini aytadi.

Mashq
1
Tovush o‘zgarishining uch holatini ayting.
2
Qo‘shimcha qo‘shing: bu + -da, shu + -ga, mavzu + -ing.
3
Qaysi so‘zlarda ortgan tovush yozilmaydi: bunga, orzum, mavzuying, biologiya?
4
Nega «orzuyim» emas, «orzum» deb yozamiz? Izohlang.