☰ Mundarija · Informatika

Web-sahifa, web-sayt va web-dizayn

Darslar 18 · 1 ta dars · N. I. Taylaqov (umumiy muharrir), A. B. Axmedov, M. D. Pardayeva, A. A. Abdug‘aniyev, U. M. Mirsanov. Informatika va axborot texnologiyalari, 11-sinf, 1-nashr. «Extremum-press», Toshkent, 2018
18

Web-sahifa, web-sayt va web-dizayn tushunchalari

Darslik: 65–68-betlar
MaqsadWeb-sahifa, web-sayt, domen, hosting va web-dizayn tushunchalarini tushuntiradi, URL tuzilishini tahlil qiladi, statik va dinamik saytlarni farqlaydi hamda oddiy HTML sahifa yozadi.
Yangi so‘zlar
web-sahifa · web page: a hypertext (HTML) document that a browser shows, with text, pictures, sound or videoweb-sayt · website: a set of linked web pages kept under one address (domain)domen · domain: the name-address of a site on the Internet, such as example.comhosting · hosting: a service that gives space on an always-on server for a site's files
Tushuntirish

Internetda axborotni qulay ko‘rsatish uchun web-sahifalardan foydalaniladi. Web-sahifa – HTML kengaytmali gipermatnli fayl: unga matn, rasm, ovoz, video va animatsiya joylanadi va boshqa sahifalarga gipermurojaatlar bilan bog‘lanadi; uni brauzer (Chrome, Firefox, Edge, Safari va boshqalar) ko‘rsatadi. Web-sayt – bitta manzilda birlashtirilgan o‘zaro bog‘langan sahifalar to‘plami. Saytning fayllari doim yoqiq serverda turishi uchun hosting xizmati olinadi; sayt IP manzilga ega bo‘ladi (masalan, 203.0.113.25), lekin odamlar uni eslab qolishi uchun domen nomi ishlatiladi va DNS tizimi nomni IP manzilga aylantiradi. URL uch qismdan iborat: protokol (https), domen (www.example.com) va sahifaga yo‘l (/news/index.html); HTTPS ma’lumotni shifrlaydi, shuning uchun parol so‘raydigan sahifa faqat HTTPS bo‘lishi kerak. Statik sayt tayyor HTML fayllaridan iborat; dinamik saytda sahifani server so‘rov bo‘yicha ma’lumotlar bazasidan yig‘adi, buning uchun ko‘pincha kontentni boshqarish tizimi (CMS, masalan, WordPress yoki Drupal) ishlatiladi. Web-dizayn – saytning ko‘rinishi, ranglari, shriftlari, navigatsiyasi va qulayligini rejalashtirish: sahifa telefon va kompyuterda qulay ko‘rinishi, rasmlarga matn ta’rifi (alt) berilishi, rang kontrasti yetarli bo‘lishi kerak. Sayt yaratishda boshqalarning rasmini ruxsatsiz qo‘ymang va sinfdoshlarning shaxsiy ma’lumotlarini joylamang.

Namunalar
Eng sodda HTML sahifa. Quyidagi misollarda ⏎ belgisi kod qatorining tugashini, qator boshidagi bo‘sh joylar esa chekinishni ko‘rsatadi: <!DOCTYPE html> ⏎ <html lang="uz"> ⏎ <head> ⏎  <meta charset="utf-8"> ⏎  <title>Mening sahifam</title> ⏎ </head> ⏎ <body> ⏎  <h1>Salom, web!</h1> ⏎  <p>Bu sahifa <a href="about.html">HTML</a> tilida yozilgan.</p> ⏎ </body> ⏎ </html> Fayl «index.html» nomi bilan saqlanib, brauzerda ochilsa, sarlavha va havolali jumla ko‘rinadi.
URL tahlili: https://www.example.com/news/2026/index.html – protokol: https; domen: www.example.com (bu yerda .com – yuqori darajali domen); yo‘l: /news/2026/index.html; fayl: index.html. IPv4 manzil 4 bayt (4 ta 0–255 son) dan iborat, shuning uchun 256·256·256·256 = 4 294 967 296 ta manzil bor; IPv6 esa 128 bitli.
Sinfda faoliyat

«Sayt tahlili»: guruhlar o‘zlari tanlagan bitta ta’lim saytini ochib, uning URL qismlarini, bosh sahifadagi navigatsiyani, ranglar va shriftlarni yozadi va «Nima yaxshi, nimani yaxshilash mumkin?» ro‘yxatini tuzadi.

Mashq
1
Web-sahifa va web-saytning farqi nima?
2
https://www.example.com/news/index.html manzilida protokol, domen va yo‘lni ajrating.
3
IPv4 da nechta manzil bor (4 bayt)?
4
Nima uchun foydalanuvchilar IP manzil o‘rniga domen nomidan foydalanadi?