Axborot xavfsizligi tushunchasi va samaradorligi ko‘rsatkichlari
Axborot xavfsizligi – ma’lumotni yo‘qotish, o‘g‘irlash, soxtalashtirish va ruxsatsiz foydalanishdan himoyalash. Uning uchta xususiyati bor (xalqaro adabiyotda CIA uchligi): maxfiylik (ma’lumotni faqat ruxsat etilganlar o‘qiydi), yaxlitlik (ma’lumot ruxsatsiz o‘zgarmaydi) va foydalanuvchanlik (kerak paytda ma’lumotdan foydalanish mumkin). Turli ma’lumot uchun turli xususiyat muhimroq: bank to‘lovida – yaxlitlik (summa o‘zgarmasin), tibbiy yozuvda – maxfiylik, ob-havo saytida – foydalanuvchanlik. Tahdid ikki xil: ma’lumotni ochish yoki uni o‘zgartirish; manbasiga ko‘ra ichki (xodimning xatosi, e’tiborsizligi) va tashqi (hujumchi, virus). Statistikada eng ko‘p buzilish inson omili bilan bog‘liq: kuchsiz parol, fishing xatiga aldanish, qurilmani qulflamaslik. Tizimga kirishda uch bosqich bor: identifikatsiya (o‘zini tanitish – login), autentifikatsiya (haqiqiyligini tekshirish – parol, SMS-kod, barmoq izi) va avtorizatsiya (shu foydalanuvchiga qaysi huquqlar berilishi). Autentifikatsiya omillari: biladigan narsa (parol), egalik qiladigan narsa (telefon, karta), o‘zining xususiyati (barmoq izi, yuz). Ikki omilni birlashtirish – ikki bosqichli tekshiruv – hisobni ancha mustahkamlaydi. Parol kuchi uzunligi va belgilar xilma-xilligiga bog‘liq: N xil belgidan iborat k uzunlikdagi parolning variantlari N dan k-darajaga teng. Xavfni baholash: xavf = hodisa ehtimoli × yetkaziladigan zarar; himoya xarajati kutilayotgan zarardan oshib ketmasligi kerak. Shaxsiy ma’lumotni himoyalash O‘zbekistonda qonun bilan tartibga solinadi (Shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risidagi qonun, 2019), kiberxavfsizlik bo‘yicha esa 2022-yilda alohida qonun qabul qilingan. Boshqa odamning hisobiga ruxsatsiz kirish axloqsiz va jinoyat javobgarligiga olib kelishi mumkin.
| Xossa | Ma’nosi | Misol |
|---|---|---|
| maxfiylik | faqat ruxsat etilganlar o‘qiydi | tibbiy yozuv |
| yaxlitlik | ruxsatsiz o‘zgarmaydi | bank to‘lovi |
| foydalanuvchanlik | kerak paytda foydalanish mumkin | ob-havo sayti |
Maktab jurnaliga baholarni faqat o‘qituvchi yozadi (o‘zgartirilmasligi), uni begona kishi o‘qimaydi (maxfiylik), lekin o‘qituvchi kerak bo‘lganda uni topa olishi shart (mavjudlik). Jurnal qulflangan javonda saqlansa, bir xususiyat yaxshilanib, boshqasi yomonlashishi mumkin: kalit yo‘qolsa, hech kim ola olmaydi. Xavfsizlikda doim shunday muvozanat izlanadi.
Maktab ma’muriyati, arxiv xodimlari va bank xavfsizligi mutaxassislari ma’lumot qiymatiga qarab qaysi xususiyat eng muhimligini tanlaydi.
Qalamni yo‘qotish va uy kalitini yo‘qotishni solishtiring: har biri uchun «qanchalik tez-tez bo‘ladi» va «nima zarar keltiradi» deb yozing va qaysi biriga ko‘proq ehtiyot bo‘lishni asoslang.
1def kuch(p): 2 ball = 0 3 if len(p) >= 12: 4 ball += 1 5 if any(c.islower() for c in p): 6 ball += 1 7 if any(c.isupper() for c in p): 8 ball += 1 9 if any(c.isdigit() for c in p): 10 ball += 1 11 if any(not c.isalnum() for c in p): 12 ball += 1 13 return ball 14print(kuch("salom")) 15print(kuch("Bahor-2026-quyosh")) 16print(kuch("Olma7"))
1 5 3
| Parol | Hisob | Variantlar |
|---|---|---|
| 4 xonali PIN | 10⁴ | 10000 |
| 6 ta kichik lotin harfi | 26⁶ | 308915776 |
| 8 belgi, 62 xil belgidan | 62⁸ | 218340105584896 |
«Himoya kartasi»: har bir o‘quvchi o‘z ma’lumotlari ro‘yxatini (rasm, parol, hujjat, yozishmalar) tuzadi va har biri uchun qaysi xususiyat (maxfiylik, yaxlitlik, foydalanuvchanlik) eng muhimligini va uni qanday himoya qilishini yozadi. Parollarning o‘zini yozmang!