ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Informatika

Kompyuter tarmoqlari va ularni himoyalash

Darslar 29 · 1 ta dars · N. I. Taylaqov (umumiy muharrir), A. B. Axmedov, M. D. Pardayeva, A. A. Abdug‘aniyev, U. M. Mirsanov. Informatika va axborot texnologiyalari, 11-sinf, 1-nashr. «Extremum-press», Toshkent, 2018
29

Mintaqaviy va global kompyuter tarmog‘i va uni himoyalash

Darslik: 102–107-betlar
MaqsadLokal, mintaqaviy va global tarmoqlarni, tarmoq protokollarini (IP, TCP, UDP, HTTPS) va IP manzil tuzilishini tushuntiradi, uzatish vaqtini hisoblaydi va tarmoqni brandmauer, Wi-Fi himoyasi va VPN bilan himoyalashni biladi.
Yangi so‘zlar
LAN / MAN / WAN · local / metropolitan (regional) / wide area networkprotokol · protocol: an agreed set of rules for exchanging data between devicesIP manzil · IP address: the number that identifies a device in a network (32 bits in IPv4, 128 in IPv6)brandmauer · firewall: a program or device that allows or blocks network traffic by rules
Tushuntirish

Tarmoq – o‘zaro ma’lumot almashadigan qurilmalar to‘plami. Hajmiga ko‘ra: lokal (LAN) – bir bino yoki xona (maktab kompyuter xonasi, uy Wi-Fi); mintaqaviy (MAN, shahar yoki viloyat miqyosida) – masalan, bank filiallari yoki shahar kutubxonalari tizimi; global (WAN) – mamlakatlar va qit’alar, uning eng katta namunasi – Internet, ya’ni minglab tarmoqlarning birlashmasi. Ma’lumot simli (o‘ralgan juftlik, optik tola) yoki simsiz (Wi-Fi, mobil aloqa, sun’iy yo‘ldosh) uzatiladi. Optik tola yorug‘lik bilan uzatadi, tashqi shovqindan ta’sirlanmaydi va juda tez; hozirgi uy tarmoqlarida odatda 100 Mbit/s – 1 Gbit/s tezlik uchraydi. Protokollar tarmoq «tili»dir. IP har bir qurilmaga manzil beradi: IPv4 manzil 32 bit (to‘rtta 0–255 sonlari, masalan 192.168.1.10), jami 2³² = 4294967296 ta, bu yetmay qolgani uchun IPv6 (128 bit) joriy qilinmoqda. TCP ma’lumotni bo‘laklarga bo‘lib, yetib borishini tasdiqlaydi va yo‘qolganini qayta yuboradi (veb, pochta); UDP tasdiqlamaydi, lekin tez (video qo‘ng‘iroq, o‘yin). HTTP sahifa uzatish protokoli, HTTPS esa uni TLS shifrlashi bilan himoyalaydi: brauzerdagi qulf belgisi aloqa shifrlanganini bildiradi, lekin sayt ishonchli ekanini kafolatlamaydi. Eski Telnet ma’lumotni ochiq yuborgani uchun uning o‘rniga shifrlangan SSH ishlatiladi. Himoya choralari: brandmauer qoidalar bo‘yicha kiruvchi va chiquvchi paketlarni o‘tkazadi yoki to‘sadi; uy Wi-Fi uchun WPA2 yoki WPA3 shifrlash va uzun parol, marshrutizator uchun standart administrator parolini almashtirish va dasturini yangilash; ochiq (parolsiz) Wi-Fi da bank va parol kiritmaslik; VPN aloqani shifrlangan «tunnel» orqali o‘tkazadi, lekin uni ishonchli xizmatdan oling. Boshqa odamning tarmog‘iga ruxsatsiz kirish yoki trafigini tinglash qonunga xilof. Fayl uzatish vaqti = hajm (bit) : tezlik (bit/s); 1 bayt = 8 bit.

TurQamrovMisol
LANbino yoki xonamaktab kompyuter xonasi
MANshahar yoki viloyatbank filiallari tizimi
WANmamlakatlar va qit’alarInternet
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Mahalladagi uyni topish uchun kuryer avval ko‘cha nomini, so‘ng uy raqamini qidiradi. Tarmoqdagi manzil ham xuddi shunday ikki qismga bo‘linadi: biri qaysi tarmoqqa, ikkinchisi shu tarmoqdagi qaysi qurilmaga tegishli ekanini ko‘rsatadi.

Kim ishlatadi

Pochta tartiblovchilari, kuryerlar va tarmoq muhandislari manzilning qismlariga qarab yo‘nalish tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Sinfingiz uchun o‘ylab topilgan manzil sxemasini tuzing (masalan, qator raqami va parta raqami) va ikki sinfdoshingizga manzil bering. Manzilda ikki qism borligi qulay bo‘ldimi?

Namunalar
Python
1import ipaddress
2t = ipaddress.ip_network("192.168.1.0/26")
3print(t.num_addresses - 2)
4print(t.netmask)
5print(t.broadcast_address)
Natija
62
255.255.255.192
192.168.1.63
IP manzil hisoblash (Python, sinab ko‘rilgan) – kod yuqorida. Dastur 62, 255.255.255.192 va 192.168.1.63 ni chiqaradi: /26 – tarmoq qismi 26 bit, qolgan 6 bit qurilmalar uchun, 2⁶ = 64 manzil; birinchisi tarmoq nomi, oxirgisi umumiy (broadcast) manzil bo‘lgani uchun qurilmaga 62 ta qoladi.
QadamHisobNatija
hajm, Mbit750·86000
vaqt, soniya6000 : 10060
Uzatish vaqti: 750 MB fayl, tezlik 100 Mbit/s. Hajm 750·8 = 6000 Mbit, vaqt 6000 : 100 = 60 soniya (amalda protokol xarajatlari tufayli biroz ko‘proq).
Sinfda faoliyat

«Tarmoq xaritasi»: uy yoki sinfdagi tarmoqni chizing (marshrutizator, kompyuterlar, telefonlar, printer). Har bir qurilma qanday ulanishini (simli, Wi-Fi), brandmauer va parol qayerda turishini belgilang. Marshrutizator sozlamalariga faqat o‘z uyingizda va ota-onangiz ruxsati bilan kiring.

Mashq
1
Mintaqaviy (MAN) tarmoqqa bitta misol keltiring va uni lokal tarmoqdan farqlang.
2
1200 MB fayl 80 Mbit/s tezlikda necha soniyada uzatiladi?
3
TCP bilan UDP ning asosiy farqi nima? Har biriga bitta qo‘llanish misolini yozing.
4
Uy Wi-Fi ni himoyalash uchun uchta amalni yozing.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliZarinaning yozgi rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →