Kompyuter tarmoqlari va ularni himoyalash

Tarmoq – o‘zaro ma’lumot almashadigan qurilmalar to‘plami. Hajmiga ko‘ra: lokal (LAN) – bir bino yoki xona (maktab kompyuter xonasi, uy Wi-Fi); mintaqaviy (MAN, shahar yoki viloyat miqyosida) – masalan, bank filiallari yoki shahar kutubxonalari tizimi; global (WAN) – mamlakatlar va qit’alar, uning eng katta namunasi – Internet, ya’ni minglab tarmoqlarning birlashmasi. Ma’lumot simli (o‘ralgan juftlik, optik tola) yoki simsiz (Wi-Fi, mobil aloqa, sun’iy yo‘ldosh) uzatiladi. Optik tola yorug‘lik bilan uzatadi, tashqi shovqindan ta’sirlanmaydi va juda tez; hozirgi uy tarmoqlarida odatda 100 Mbit/s – 1 Gbit/s tezlik uchraydi. Protokollar tarmoq «tili»dir. IP har bir qurilmaga manzil beradi: IPv4 manzil 32 bit (to‘rtta 0–255 sonlari, masalan 192.168.1.10), jami 2³² = 4294967296 ta, bu yetmay qolgani uchun IPv6 (128 bit) joriy qilinmoqda. TCP ma’lumotni bo‘laklarga bo‘lib, yetib borishini tasdiqlaydi va yo‘qolganini qayta yuboradi (veb, pochta); UDP tasdiqlamaydi, lekin tez (video qo‘ng‘iroq, o‘yin). HTTP sahifa uzatish protokoli, HTTPS esa uni TLS shifrlashi bilan himoyalaydi: brauzerdagi qulf belgisi aloqa shifrlanganini bildiradi, lekin sayt ishonchli ekanini kafolatlamaydi. Eski Telnet ma’lumotni ochiq yuborgani uchun uning o‘rniga shifrlangan SSH ishlatiladi. Himoya choralari: brandmauer qoidalar bo‘yicha kiruvchi va chiquvchi paketlarni o‘tkazadi yoki to‘sadi; uy Wi-Fi uchun WPA2 yoki WPA3 shifrlash va uzun parol, marshrutizator uchun standart administrator parolini almashtirish va dasturini yangilash; ochiq (parolsiz) Wi-Fi da bank va parol kiritmaslik; VPN aloqani shifrlangan «tunnel» orqali o‘tkazadi, lekin uni ishonchli xizmatdan oling. Boshqa odamning tarmog‘iga ruxsatsiz kirish yoki trafigini tinglash qonunga xilof. Fayl uzatish vaqti = hajm (bit) : tezlik (bit/s); 1 bayt = 8 bit.