Mintaqaviy va global kompyuter tarmog‘i va uni himoyalash
Tarmoq – o‘zaro ma’lumot almashadigan qurilmalar to‘plami. Hajmiga ko‘ra: lokal (LAN) – bir bino yoki xona (maktab kompyuter xonasi, uy Wi-Fi); mintaqaviy (MAN, shahar yoki viloyat miqyosida) – masalan, bank filiallari yoki shahar kutubxonalari tizimi; global (WAN) – mamlakatlar va qit’alar, uning eng katta namunasi – Internet, ya’ni minglab tarmoqlarning birlashmasi. Ma’lumot simli (o‘ralgan juftlik, optik tola) yoki simsiz (Wi-Fi, mobil aloqa, sun’iy yo‘ldosh) uzatiladi. Optik tola yorug‘lik bilan uzatadi, tashqi shovqindan ta’sirlanmaydi va juda tez; hozirgi uy tarmoqlarida odatda 100 Mbit/s – 1 Gbit/s tezlik uchraydi. Protokollar tarmoq «tili»dir. IP har bir qurilmaga manzil beradi: IPv4 manzil 32 bit (to‘rtta 0–255 sonlari, masalan 192.168.1.10), jami 2³² = 4294967296 ta, bu yetmay qolgani uchun IPv6 (128 bit) joriy qilinmoqda. TCP ma’lumotni bo‘laklarga bo‘lib, yetib borishini tasdiqlaydi va yo‘qolganini qayta yuboradi (veb, pochta); UDP tasdiqlamaydi, lekin tez (video qo‘ng‘iroq, o‘yin). HTTP sahifa uzatish protokoli, HTTPS esa uni TLS shifrlashi bilan himoyalaydi: brauzerdagi qulf belgisi aloqa shifrlanganini bildiradi, lekin sayt ishonchli ekanini kafolatlamaydi. Eski Telnet ma’lumotni ochiq yuborgani uchun uning o‘rniga shifrlangan SSH ishlatiladi. Himoya choralari: brandmauer qoidalar bo‘yicha kiruvchi va chiquvchi paketlarni o‘tkazadi yoki to‘sadi; uy Wi-Fi uchun WPA2 yoki WPA3 shifrlash va uzun parol, marshrutizator uchun standart administrator parolini almashtirish va dasturini yangilash; ochiq (parolsiz) Wi-Fi da bank va parol kiritmaslik; VPN aloqani shifrlangan «tunnel» orqali o‘tkazadi, lekin uni ishonchli xizmatdan oling. Boshqa odamning tarmog‘iga ruxsatsiz kirish yoki trafigini tinglash qonunga xilof. Fayl uzatish vaqti = hajm (bit) : tezlik (bit/s); 1 bayt = 8 bit.
| Tur | Qamrov | Misol |
|---|---|---|
| LAN | bino yoki xona | maktab kompyuter xonasi |
| MAN | shahar yoki viloyat | bank filiallari tizimi |
| WAN | mamlakatlar va qit’alar | Internet |
Mahalladagi uyni topish uchun kuryer avval ko‘cha nomini, so‘ng uy raqamini qidiradi. Tarmoqdagi manzil ham xuddi shunday ikki qismga bo‘linadi: biri qaysi tarmoqqa, ikkinchisi shu tarmoqdagi qaysi qurilmaga tegishli ekanini ko‘rsatadi.
Pochta tartiblovchilari, kuryerlar va tarmoq muhandislari manzilning qismlariga qarab yo‘nalish tanlaydi.
Sinfingiz uchun o‘ylab topilgan manzil sxemasini tuzing (masalan, qator raqami va parta raqami) va ikki sinfdoshingizga manzil bering. Manzilda ikki qism borligi qulay bo‘ldimi?
1import ipaddress 2t = ipaddress.ip_network("192.168.1.0/26") 3print(t.num_addresses - 2) 4print(t.netmask) 5print(t.broadcast_address)
62 255.255.255.192 192.168.1.63
| Qadam | Hisob | Natija |
|---|---|---|
| hajm, Mbit | 750·8 | 6000 |
| vaqt, soniya | 6000 : 100 | 60 |
«Tarmoq xaritasi»: uy yoki sinfdagi tarmoqni chizing (marshrutizator, kompyuterlar, telefonlar, printer). Har bir qurilma qanday ulanishini (simli, Wi-Fi), brandmauer va parol qayerda turishini belgilang. Marshrutizator sozlamalariga faqat o‘z uyingizda va ota-onangiz ruxsati bilan kiring.