Tovushli ma’lumotlar va ular bilan ishlash
Tovush havoning tebranishi. Kompyuter uni mikrofon orqali elektr signaliga aylantirib, bir soniyada ko‘p marta o‘lchaydi va har bir o‘lchovni son sifatida saqlaydi; bu jarayon diskretlash deyiladi. Bir soniyadagi o‘lchovlar soni – diskretlash chastotasi (masalan, audio-kompakt-diskda 44100 Hz), bitta o‘lchov uchun ajratilgan bitlar soni – razryad (16 bit). Stereo tovushda ikki kanal (chap va o‘ng) bor, shuning uchun hajm ikki baravar katta. Siqilmagan tovush hajmi = chastota × razryad × kanallar × soniyalar (bit hisobida); baytga o‘tkazish uchun 8 ga bo‘linadi. Masalan, 16 bit = 2 bayt, shuning uchun 10 soniyalik stereo yozuv 44100·2·2·10 = 1764000 bayt. Fayllar: WAV – odatda siqilmagan, katta; FLAC – hajmini kamaytiradi, lekin hech narsani yo‘qotmaydi; MP3 va AAC – yo‘qotishli siqish, hajmi 8–10 baravar kichik. Video – tez almashadigan rasmlar va tovush; MP4 (H.264) va WebM keng qo‘llanadi. HTML5 da <audio> va <video> elementlari bor: controls attributi boshqaruv tugmalarini ko‘rsatadi, <source> bir nechta formatni taklif qiladi (brauzer o‘zi tanlaydi), <track> subtitr qo‘shadi, poster – video boshlanmasdan ko‘rinadigan rasm. Foydalanuvchini ranjitmaslik uchun ovoz o‘z-o‘zidan boshlanmasin (autoplay ishlatmang) va subtitr bering. Fayl kengaytmasini o‘zgartirish formatni o‘zgartirmaydi: .avi ni .mp4 deb nomlash uni konvertatsiya qilmaydi, buning uchun maxsus dastur kerak. Boshqalarning musiqa va videosi mualliflik huquqi bilan himoyalangan; faqat o‘zingiz yozgan yoki erkin litsenziyali fayllarni joylang.
Telefon orqali gaplashganda ovoz biroz «yupqa» eshitiladi, yaxshi yozilgan musiqada esa u to‘liq va boy. Farq shundaki, ovoz qanchalik tez-tez va aniq o‘lchab yozilsa, shunchalik to‘liq saqlanadi. Ammo to‘liqroq yozuv ko‘proq joy egallaydi, shuning uchun har ikkalasi o‘rtasida kelishuv tanlanadi.
Radiojurnalistlar, musiqa yozuvchi ovoz muhandislari va telefon aloqasi texniklari sifat bilan hajm o‘rtasida muvozanat topadi.
Katakli qog‘ozda to‘lqinsimon chiziq chizing va uning balandligini avval har katakda, so‘ng har to‘rtinchi katakda belgilab nuqtalarni tutashtiring. Qaysi biri asl chiziqqa yaqinroq?
1<!DOCTYPE html> 2<html lang="uz"> 3<head> 4 <meta charset="utf-8"> 5 <title>Ovoz va video</title> 6</head> 7<body> 8 <h1>Maktab radiosi</h1> 9 <audio controls src="salom.mp3">Brauzer audio elementini qo‘llamaydi.</audio> 10 <video controls width="320" poster="muqova.jpg"> 11 <source src="lavha.mp4" type="video/mp4"> 12 <source src="lavha.webm" type="video/webm"> 13 <track kind="captions" src="lavha.vtt" srclang="uz" label="O‘zbekcha"> 14 Brauzer video elementini qo‘llamaydi. 15 </video> 16</body> 17</html>
| Format | Hisob | Bir daqiqa, bayt |
|---|---|---|
| MP3 128 kbit/s | 128000·60/8 | 960000 |
| CD sifati | 44100·16·2·60/8 | 10584000 |
Telefoningiz bilan 10 soniyalik ovoz yozing, uni ikki xil formatda (masalan, WAV va MP3) saqlang va hajmlarini taqqoslang. Hajm farqini o‘zingiz hisoblagan qiymat bilan solishtiring.