☰ Mundarija · Informatika

Web-sahifada ovoz va video

Darslar 24 · 1 ta dars · N. I. Taylaqov (umumiy muharrir), A. B. Axmedov, M. D. Pardayeva, A. A. Abdug‘aniyev, U. M. Mirsanov. Informatika va axborot texnologiyalari, 11-sinf, 1-nashr. «Extremum-press», Toshkent, 2018
24

Tovushli ma’lumotlar va ular bilan ishlash

Darslik: 85–87-betlar
MaqsadRaqamli tovush (diskretlash chastotasi, razryad, kanal) tushunchasini tushuntiradi, tovush hajmini hisoblaydi, audio va video formatlarini farqlaydi hamda web-sahifaga <audio> va <video> elementlarini to‘g‘ri joylaydi.
Yangi so‘zlar
diskretlash chastotasi · sampling rate: how many times per second the sound level is measured, in hertz (Hz)razryad (bit chuqurligi) · bit depth: the number of bits used to store one measurement of the soundyo‘qotishli siqish · lossy compression: making a file smaller by permanently removing details that are hard to notice (MP3, AAC)subtitr · captions: the text of speech and sounds shown with a video, helpful for people who cannot hear it
Tushuntirish

Tovush havoning tebranishi. Kompyuter uni mikrofon orqali elektr signaliga aylantirib, bir soniyada ko‘p marta o‘lchaydi va har bir o‘lchovni son sifatida saqlaydi; bu jarayon diskretlash deyiladi. Bir soniyadagi o‘lchovlar soni – diskretlash chastotasi (masalan, audio-kompakt-diskda 44100 Hz), bitta o‘lchov uchun ajratilgan bitlar soni – razryad (16 bit). Stereo tovushda ikki kanal (chap va o‘ng) bor, shuning uchun hajm ikki baravar katta. Siqilmagan tovush hajmi = chastota × razryad × kanallar × soniyalar (bit hisobida); baytga o‘tkazish uchun 8 ga bo‘linadi. Masalan, 16 bit = 2 bayt, shuning uchun 10 soniyalik stereo yozuv 44100·2·2·10 = 1764000 bayt. Fayllar: WAV – odatda siqilmagan, katta; FLAC – hajmini kamaytiradi, lekin hech narsani yo‘qotmaydi; MP3 va AAC – yo‘qotishli siqish, hajmi 8–10 baravar kichik. Video – tez almashadigan rasmlar va tovush; MP4 (H.264) va WebM keng qo‘llanadi. HTML5 da <audio> va <video> elementlari bor: controls attributi boshqaruv tugmalarini ko‘rsatadi, <source> bir nechta formatni taklif qiladi (brauzer o‘zi tanlaydi), <track> subtitr qo‘shadi, poster – video boshlanmasdan ko‘rinadigan rasm. Foydalanuvchini ranjitmaslik uchun ovoz o‘z-o‘zidan boshlanmasin (autoplay ishlatmang) va subtitr bering. Fayl kengaytmasini o‘zgartirish formatni o‘zgartirmaydi: .avi ni .mp4 deb nomlash uni konvertatsiya qilmaydi, buning uchun maxsus dastur kerak. Boshqalarning musiqa va videosi mualliflik huquqi bilan himoyalangan; faqat o‘zingiz yozgan yoki erkin litsenziyali fayllarni joylang.

Namunalar
Sahifa kodi: <!DOCTYPE html> ⏎ <html lang="uz"> ⏎ <head> ⏎  <meta charset="utf-8"> ⏎  <title>Ovoz va video</title> ⏎ </head> ⏎ <body> ⏎  <h1>Maktab radiosi</h1> ⏎  <audio controls src="salom.mp3">Brauzer audio elementini qo‘llamaydi.</audio> ⏎  <video controls width="320" poster="muqova.jpg"> ⏎    <source src="lavha.mp4" type="video/mp4"> ⏎    <source src="lavha.webm" type="video/webm"> ⏎    <track kind="captions" src="lavha.vtt" srclang="uz" label="O‘zbekcha"> ⏎    Brauzer video elementini qo‘llamaydi. ⏎  </video> ⏎ </body> ⏎ </html> Brauzer birinchi mos formatni (mp4 yoki webm) tanlaydi; ikkalasi ham bo‘lmasa, element ichidagi matn ko‘rsatiladi.
Hajm: 128 kbit/s li MP3 ning 1 daqiqasi 128000·60/8 = 960000 bayt, ya’ni taxminan 1 MB. Siqilmagan CD sifati: 44100·16·2 = 1411200 bit/s, 1 daqiqada 1411200·60/8 = 10584000 bayt, taxminan 10,6 MB – ya’ni MP3 dan 11 baravar katta.
Sinfda faoliyat

Telefoningiz bilan 10 soniyalik ovoz yozing, uni ikki xil formatda (masalan, WAV va MP3) saqlang va hajmlarini taqqoslang. Hajm farqini o‘zingiz hisoblagan qiymat bilan solishtiring.

Mashq
1
Mono, 8000 Hz, 8 bit, 20 soniyalik yozuv necha bayt?
2
Sahifaga «qoshiq.mp3» faylini boshqaruv tugmalari bilan qo‘yadigan qatorni yozing.
3
Fayl nomini «film.avi» dan «film.mp4» ga o‘zgartirdik. Video formati o‘zgardimi? Nima uchun?
4
Nima uchun videoga subtitr (track) qo‘shish foydali? Ikkita sabab keltiring.