11-sinf informatika 28-hafta, 32-dars: Elektron pochta xizmati tuzilmasi

Elektron pochta xizmati tuzilmasi

Darslik: 116–118-betlar

MaqsadElektron pochta manzili va xat tuzilishini, xat yo‘li (MUA, MTA, MDA) va protokollarni (SMTP, IMAP, POP3) tushuntiradi, xatni xavfsiz yozadi va yuboradi, spam va fishingni tanib, qo‘shimcha hajmini hisoblaydi.

Yangi so‘zlar

MUA / MTA / MDA · mail user agent (your mail program) / mail transfer agent (server that passes mail on) / mail delivery agent (puts mail in the mailbox)SMTP · SMTP: the protocol that sends and relays mail between programs and serversIMAP / POP3 · protocols a mail program uses to read mail from the server; IMAP keeps mail on the server, POP3 usually downloads itfishing · phishing: a deceptive message that tries to make you give away a password, card or code

Tushuntirish

Elektron pochta 1971-yilda paydo bo‘lgan va hozir ham asosiy aloqa vositalaridan biri. Manzil ikki qismdan iborat: pochta qutisi nomi va domen, ular @ belgisi bilan ajratiladi (bahor2026@example.uz). Xat sarlavhasida From (kimdan), To (kimga), Cc (nusxa), Bcc (yashirin nusxa – boshqa qabul qiluvchilar ko‘rmaydi) va Subject (mavzu) maydonlari bor, so‘ng matn va qo‘shimchalar keladi. Xat yo‘li: siz pochta dasturida (yoki brauzerda) xat yozasiz – bu MUA. U xatni SMTP bilan serverga yuboradi; bu serverlar (MTA) xatni zanjir bo‘ylab uzatadi. Qabul qiluvchi domenining serveri DNS dagi MX yozuvi orqali topiladi. Oxirgi server xatni MDA yordamida pochta qutisiga qo‘yadi; qabul qiluvchi uni IMAP yoki POP3 bilan (yoki brauzerda) o‘qiydi. Zamonaviy xizmatlar aloqani TLS bilan shifrlaydi. Qo‘shimcha fayllar matn shaklida uzatilishi uchun base64 usulida kodlanadi, shuning uchun hajm taxminan 4/3 baravar (33%) oshadi: 3 bayt 4 belgiga aylanadi. Shu sababli 25 MB lik cheklov bo‘lsa, haqiqiy fayl taxminan 18 MB gacha bo‘lishi mumkin. Pochta qutisi xotirasi server diskida; kompyuter xotirasini egallamaydi (masalan, Gmail bepul 15 GB ni boshqa Google xizmatlari bilan birga ishlatadi). Pochta xavfsizligi: (1) ikki bosqichli tekshiruvni yoqing, har xizmat uchun alohida uzun parol qo‘ying; (2) noma’lum jo‘natuvchining xatidagi qo‘shimcha va havolani ochmang, ayniqsa .exe, .scr yoki makrosli hujjatlarni; (3) fishing belgilari: shoshiltirish («24 soatda hisob o‘chadi»), parol yoki kod so‘rash, jo‘natuvchi manzili rasmiyga o‘xshash lekin boshqacha, yozuv xatolari; bank va davlat idoralari parolni xat orqali so‘ramaydi; (4) spam – so‘ralmagan ommaviy xat, unga javob bermang va «obunadan chiqish» havolasiga ishonchsiz xatda ishonmang, uni «spam» deb belgilang; (5) ko‘p kishiga yuborishda Bcc dan foydalaning va «hammaga javob»ni keraksiz bosmang. Pochta odobi: aniq mavzu, salomlashish, qisqa va hurmatli matn, imzo; boshqaning xatini ruxsatsiz uzatmang. Ro‘yxatdan o‘tishda faqat zarur shaxsiy ma’lumotni kiriting va ma’lumotingizni tiklash uchun ikkinchi manzil yoki raqam qo‘shing.

Namunalar

Manzil va hajm (Python, sinab ko‘rilgan): import base64 ⏎ adr = "bahor2026@example.uz" ⏎ nom, domen = adr.split("@") ⏎ print(nom) ⏎ print(domen) ⏎ fayl = bytes(3000) ⏎ print(len(base64.b64encode(fayl))) Dastur uchta qator chiqaradi: bahor2026, example.uz va 4000. 3000 baytlik fayl base64 da 4000 belgi bo‘ladi: 3000·4/3 = 4000.

Fishing xati namunasi (o‘ylab topilgan): «Hurmatli mijoz! Hisobingiz 24 soatda bloklanadi. Parolingizni bu havolada tasdiqlang.» Jo‘natuvchi: xizmat@bank-tekshir.example. Belgilar: shoshiltirish, parol so‘rash, rasmiy bo‘lmagan domen. To‘g‘ri harakat: havolani bosmaslik, xatni «fishing» deb belgilash, bankka rasmiy ilova yoki raqam orqali murojaat qilish.

Sinfda faoliyat

«Xat laboratoriyasi»: sinf xat namunalarini tayyorlaydi (5 ta haqiqiy-ko‘rinishdagi va 5 ta fishing, hammasi o‘ylab topilgan, haqiqiy odam va tashkilotlarsiz). Juftlik har birini «ishonchli» yoki «fishing» deb belgilaydi va sababini yozadi.

Mashq

«bahor2026@example.uz» manzilida pochta qutisi nomi va domenni ajrating.

Hajmi 18 MB bo‘lgan fayl base64 kodlashdan keyin necha MB bo‘ladi?

To, Cc va Bcc maydonlarining farqini yozing.

Noma’lum jo‘natuvchidan «hisob.exe» qo‘shimchasi keldi. Nima qilasiz?