Elektron pochta xizmati tuzilmasi
Elektron pochta 1971-yilda paydo bo‘lgan va hozir ham asosiy aloqa vositalaridan biri. Manzil ikki qismdan iborat: pochta qutisi nomi va domen, ular @ belgisi bilan ajratiladi (bahor2026@example.uz). Xat sarlavhasida From (kimdan), To (kimga), Cc (nusxa), Bcc (yashirin nusxa – boshqa qabul qiluvchilar ko‘rmaydi) va Subject (mavzu) maydonlari bor, so‘ng matn va qo‘shimchalar keladi. Xat yo‘li: siz pochta dasturida (yoki brauzerda) xat yozasiz – bu MUA. U xatni SMTP bilan serverga yuboradi; bu serverlar (MTA) xatni zanjir bo‘ylab uzatadi. Qabul qiluvchi domenining serveri DNS dagi MX yozuvi orqali topiladi. Oxirgi server xatni MDA yordamida pochta qutisiga qo‘yadi; qabul qiluvchi uni IMAP yoki POP3 bilan (yoki brauzerda) o‘qiydi. Zamonaviy xizmatlar aloqani TLS bilan shifrlaydi. Qo‘shimcha fayllar matn shaklida uzatilishi uchun base64 usulida kodlanadi, shuning uchun hajm taxminan 4/3 baravar (33%) oshadi: 3 bayt 4 belgiga aylanadi. Shu sababli 25 MB lik cheklov bo‘lsa, haqiqiy fayl taxminan 18 MB gacha bo‘lishi mumkin. Pochta qutisi xotirasi server diskida; kompyuter xotirasini egallamaydi (masalan, Gmail bepul 15 GB ni boshqa Google xizmatlari bilan birga ishlatadi). Pochta xavfsizligi: (1) ikki bosqichli tekshiruvni yoqing, har xizmat uchun alohida uzun parol qo‘ying; (2) noma’lum jo‘natuvchining xatidagi qo‘shimcha va havolani ochmang, ayniqsa .exe, .scr yoki makrosli hujjatlarni; (3) fishing belgilari: shoshiltirish («24 soatda hisob o‘chadi»), parol yoki kod so‘rash, jo‘natuvchi manzili rasmiyga o‘xshash lekin boshqacha, yozuv xatolari; bank va davlat idoralari parolni xat orqali so‘ramaydi; (4) spam – so‘ralmagan ommaviy xat, unga javob bermang va «obunadan chiqish» havolasiga ishonchsiz xatda ishonmang, uni «spam» deb belgilang; (5) ko‘p kishiga yuborishda Bcc dan foydalaning va «hammaga javob»ni keraksiz bosmang. Pochta odobi: aniq mavzu, salomlashish, qisqa va hurmatli matn, imzo; boshqaning xatini ruxsatsiz uzatmang. Ro‘yxatdan o‘tishda faqat zarur shaxsiy ma’lumotni kiriting va ma’lumotingizni tiklash uchun ikkinchi manzil yoki raqam qo‘shing.
Qog‘oz xatda konvertga manzil yoziladi, pochtachi esa faqat konvertga qaraydi, ichidagini o‘qimaydi. Elektron xatda ham yo‘nalish ma’lumoti alohida, mazmun alohida turadi.
Pochta xodimlari, ish yuritish kotiblari va tarmoq administratorlari xatni manzil bo‘yicha yo‘naltiradi.
Qog‘ozga o‘qituvchiga yo‘llangan o‘ylab topilgan xabarni yozing: mavzusi, murojaati, uch qatorli matni va imzosi bo‘lsin. Faqat mavzuga qarab, xabar nima haqidaligi tushunarlimi?
1import base64 2adr = "bahor2026@example.uz" 3nom, domen = adr.split("@") 4print(nom) 5print(domen) 6fayl = bytes(3000) 7print(len(base64.b64encode(fayl)))
bahor2026 example.uz 4000
«Xat laboratoriyasi»: sinf xat namunalarini tayyorlaydi (5 ta haqiqiy-ko‘rinishdagi va 5 ta fishing, hammasi o‘ylab topilgan, haqiqiy odam va tashkilotlarsiz). Juftlik har birini «ishonchli» yoki «fishing» deb belgilaydi va sababini yozadi.