ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Informatika

Axborotni himoyalash usullari

Darslar 28 · 1 ta dars · N. I. Taylaqov (umumiy muharrir), A. B. Axmedov, M. D. Pardayeva, A. A. Abdug‘aniyev, U. M. Mirsanov. Informatika va axborot texnologiyalari, 11-sinf, 1-nashr. «Extremum-press», Toshkent, 2018
28

Axborot xavfsizligi muammolari. Axborotlarni himoyalashning tarkibiy qismlari va usullari

Darslik: 96–101-betlar
MaqsadAxborotga tahdid turlarini sanaydi, himoyaning tashkiliy, texnik va dasturiy vositalarini farqlaydi, parol, arxivlash, zaxira nusxa va yangilanishlar bilan shaxsiy qurilmani himoyalaydi.
Yangi so‘zlar
tashkiliy himoya · organizational protection: rules, instructions, access orders and legal measureszaxira nusxa · backup: a copy of data kept separately so it can be restored after a losskirish nazorati · access control: allowing each user only the actions that their rights permitshifrlash · encryption: turning data into a form that is unreadable without the key
Tushuntirish

Axborotni himoyalash vositalari uch guruhga bo‘linadi. Tashkiliy vositalar – qoidalar, yo‘riqnomalar, kirish tartibi va huquqiy choralar (masalan, xodim ma’lumotni oshkor qilmaslik haqida majburiyat beradi). Texnik vositalar – qulf, videokuzatuv, signalizatsiya, uzluksiz quvvat manbai (UPS), filtr va boshqa qurilmalar. Dasturiy vositalar – foydalanuvchini aniqlash va kirishni nazorat qilish, antivirus, brandmauer, shifrlash va zaxiralash dasturlari. Shaxsiy kompyuter yoki telefonni himoyalashning asosiy qadamlari: (1) ekranni parol, PIN yoki biometrik usul bilan qulflash va qisqa vaqtdan so‘ng avtomatik qulflanishni yoqish; (2) har bir odam uchun alohida hisob yaratish, kundalik ishda administrator emas, oddiy hisobdan foydalanish; (3) operatsion tizim va dasturlarni yangilab turish, chunki yangilanishlar topilgan zaifliklarni yopadi; (4) muhim fayllarning zaxira nusxasini «3-2-1» qoidasi bo‘yicha saqlash: 3 ta nusxa, 2 xil ashyoda (masalan, kompyuter va tashqi disk), 1 tasi boshqa joyda (masalan, bulutda); (5) qurilma disk shifrlashni yoqish, shunda qurilma yo‘qolsa ham, fayllarni o‘qib bo‘lmaydi. Arxivlash fayllarni bitta faylga yig‘ib, hajmini kamaytiradi; ko‘pchilik arxivlovchi dastur arxivga parol qo‘yish va kuchli shifrlash (AES-256) imkonini beradi. Ehtiyot bo‘ling: parolni unutsangiz, ma’lumotni tiklab bo‘lmaydi, shuning uchun parolni ishonchli joyda saqlang. Ba’zi usullar haqiqiy himoya emas: faylga «yashirin» belgisini qo‘yish uni faqat ko‘zdan yashiradi, istagan kishi bir tugma bilan ko‘ra oladi; elektron jadval varag‘ini «himoyalash» esa o‘zgartirishni qiyinlashtiradi, lekin ma’lumotni yashirmaydi. Uzoq muddatli saqlashda ham zaxira nusxani vaqti-vaqti bilan tekshirib turing: tiklanmaydigan zaxira foydasiz.

GuruhMisollar
tashkiliyqoidalar, yo‘riqnomalar, kirish tartibi, huquqiy choralar
texnikqulflar, video kuzatuv, signalizatsiya, UPS, filtrlar
dasturiyantivirus, xavfsizlik devori, shifrlash, zaxira nusxa
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Velosipedni qulflab, ko‘zga ko‘rinadigan joyda qoldirsangiz, o‘g‘irlanish xavfi ancha kamayadi, chunki bir nechta oddiy ehtiyot choralari birgalikda ishlaydi. Ma’lumotni saqlashda ham bitta choraga ishonmay, bir nechtasini birga qo‘llash yaxshi.

Kim ishlatadi

Arxivchilar, notariuslar va ma’lumotlar bazasi administratorlari nusxalarni turli joylarda saqlaydi va tekshiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Muhim deb hisoblagan uchta narsangizni (hujjat, daftar, rasm) yozing va har biri uchun nusxa qayerda saqlanishini belgilang, shunda bitta voqea ikkalasini ham yo‘qotmasin.

Namunalar
NusxaJoyHajm, GB
1kompyuter15
2tashqi disk15
3bulut15
Jami45
«3-2-1» qoidasi: maktab loyihasi 15 GB. Kompyuterda 1 nusxa, tashqi diskda 2-nusxa, bulutda 3-nusxa saqlansa, jami 3·15 = 45 GB joy kerak. Bitta nusxa o‘chib ketsa ham, qolgan ikkitasi saqlanadi.
800 : 200 = 4 marta kichik
FaylHajm, MB
arxivlashdan oldin800
arxivlangach200
Arxivlash: 800 MB fayl arxivdan so‘ng 200 MB bo‘lsa, siqish nisbati 800 : 200 = 4 marta, hajm 4 baravar kamaydi. (Rasm va video allaqachon siqilgan, ularning arxivi deyarli kichraymaydi.)
Sinfda faoliyat

«Himoya auditi»: juftlikda o‘z telefoningizni (yoki o‘quv kompyuterini) 8 punkt bo‘yicha tekshiring: ekran qulfi, avtomatik qulflash, yangilanishlar, zaxira, ikki bosqichli tekshiruv, antivirus/himoya, ilovalarga ruxsatlar, qurilma shifrlashi. Natijani jadvalga yozing va kamchiliklarni tuzating. Boshqaning qurilmasiga faqat uning ruxsati bilan qarang.

Mashq
1
Himoya vositalarining uch guruhini ayting va har biriga bitta misol keltiring.
2
12 GB ma’lumotning 3-2-1 qoidasi bo‘yicha jami nusxalari qancha joy egallaydi (GB)?
3
Nima uchun faylga «yashirin» belgisi qo‘yish himoya hisoblanmaydi?
4
1200 MB fayl arxivdan so‘ng 300 MB bo‘ldi. Siqish nisbati necha marta?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYakuniy tayyorgarlik rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →