Axborot xavfsizligi muammolari. Axborotlarni himoyalashning tarkibiy qismlari va usullari
Axborotni himoyalash vositalari uch guruhga bo‘linadi. Tashkiliy vositalar – qoidalar, yo‘riqnomalar, kirish tartibi va huquqiy choralar (masalan, xodim ma’lumotni oshkor qilmaslik haqida majburiyat beradi). Texnik vositalar – qulf, videokuzatuv, signalizatsiya, uzluksiz quvvat manbai (UPS), filtr va boshqa qurilmalar. Dasturiy vositalar – foydalanuvchini aniqlash va kirishni nazorat qilish, antivirus, brandmauer, shifrlash va zaxiralash dasturlari. Shaxsiy kompyuter yoki telefonni himoyalashning asosiy qadamlari: (1) ekranni parol, PIN yoki biometrik usul bilan qulflash va qisqa vaqtdan so‘ng avtomatik qulflanishni yoqish; (2) har bir odam uchun alohida hisob yaratish, kundalik ishda administrator emas, oddiy hisobdan foydalanish; (3) operatsion tizim va dasturlarni yangilab turish, chunki yangilanishlar topilgan zaifliklarni yopadi; (4) muhim fayllarning zaxira nusxasini «3-2-1» qoidasi bo‘yicha saqlash: 3 ta nusxa, 2 xil ashyoda (masalan, kompyuter va tashqi disk), 1 tasi boshqa joyda (masalan, bulutda); (5) qurilma disk shifrlashni yoqish, shunda qurilma yo‘qolsa ham, fayllarni o‘qib bo‘lmaydi. Arxivlash fayllarni bitta faylga yig‘ib, hajmini kamaytiradi; ko‘pchilik arxivlovchi dastur arxivga parol qo‘yish va kuchli shifrlash (AES-256) imkonini beradi. Ehtiyot bo‘ling: parolni unutsangiz, ma’lumotni tiklab bo‘lmaydi, shuning uchun parolni ishonchli joyda saqlang. Ba’zi usullar haqiqiy himoya emas: faylga «yashirin» belgisini qo‘yish uni faqat ko‘zdan yashiradi, istagan kishi bir tugma bilan ko‘ra oladi; elektron jadval varag‘ini «himoyalash» esa o‘zgartirishni qiyinlashtiradi, lekin ma’lumotni yashirmaydi. Uzoq muddatli saqlashda ham zaxira nusxani vaqti-vaqti bilan tekshirib turing: tiklanmaydigan zaxira foydasiz.
| Guruh | Misollar |
|---|---|
| tashkiliy | qoidalar, yo‘riqnomalar, kirish tartibi, huquqiy choralar |
| texnik | qulflar, video kuzatuv, signalizatsiya, UPS, filtrlar |
| dasturiy | antivirus, xavfsizlik devori, shifrlash, zaxira nusxa |
Velosipedni qulflab, ko‘zga ko‘rinadigan joyda qoldirsangiz, o‘g‘irlanish xavfi ancha kamayadi, chunki bir nechta oddiy ehtiyot choralari birgalikda ishlaydi. Ma’lumotni saqlashda ham bitta choraga ishonmay, bir nechtasini birga qo‘llash yaxshi.
Arxivchilar, notariuslar va ma’lumotlar bazasi administratorlari nusxalarni turli joylarda saqlaydi va tekshiradi.
Muhim deb hisoblagan uchta narsangizni (hujjat, daftar, rasm) yozing va har biri uchun nusxa qayerda saqlanishini belgilang, shunda bitta voqea ikkalasini ham yo‘qotmasin.
| Nusxa | Joy | Hajm, GB |
|---|---|---|
| 1 | kompyuter | 15 |
| 2 | tashqi disk | 15 |
| 3 | bulut | 15 |
| Jami | 45 |
| Fayl | Hajm, MB |
|---|---|
| arxivlashdan oldin | 800 |
| arxivlangach | 200 |
«Himoya auditi»: juftlikda o‘z telefoningizni (yoki o‘quv kompyuterini) 8 punkt bo‘yicha tekshiring: ekran qulfi, avtomatik qulflash, yangilanishlar, zaxira, ikki bosqichli tekshiruv, antivirus/himoya, ilovalarga ruxsatlar, qurilma shifrlashi. Natijani jadvalga yozing va kamchiliklarni tuzating. Boshqaning qurilmasiga faqat uning ruxsati bilan qarang.