Kompyuter viruslari va virusdan himoyalash usullari
Kompyuter virusi – o‘zini nusxalab ko‘paytiradigan va boshqa fayllarga o‘tib oladigan zararli dastur. Umumiy nom – zararli dastur (malware). Turlari: virus – faylga yopishib tarqaladi; qurt – tarmoq orqali o‘zi tarqaladi, faylga yopishmaydi; troyan – foydali dastur niqobida kiradi va ma’lumot o‘g‘irlaydi yoki boshqaruvni egallaydi; josuslik dasturi – parol, yozishma va harakatlaringizni kuzatadi; fidya dasturi – fayllarni shifrlab, ochish uchun pul talab qiladi; reklama dasturi – keraksiz reklama chiqaradi. G‘oya tarixi: 1949–1951-yillarda Djon fon Neyman o‘zini ko‘paytiruvchi mexanizmlar nazariyasini ishlab chiqdi; 1971-yilda tarmoqda «Creeper» tajriba dasturi paydo bo‘ldi; 1982-yilda Apple II uchun «Elk Cloner» keng tarqalgan birinchi shaxsiy kompyuter virusi bo‘ldi; 1986-yilda IBM PC uchun «Brain» virusi chiqdi. Tarqalish yo‘llari: xat qo‘shimchalari va havolalar, zararlangan flesh-xotira, qalbaki yoki «buzilgan» dasturlar, shubhali saytlar, ishonchsiz mobil ilovalar, himoyasiz Wi-Fi va tarmoq. Zararlanish belgilari: kutilmagan xabar, oyna va reklama; kompyuter sekinlashishi yoki qotib qolishi; noma’lum dasturlarning ishga tushishi; fayllar yo‘qolishi yoki kengaytmasi o‘zgarishi; antivirus o‘chib qolishi; hisoblardan g‘alati harakatlar. Antivirus usullari: imzo bo‘yicha qidirish (ma’lum viruslarning «imzosi» bazada); evristik tahlil (shubhali tuzilma); xulq-atvor monitoringi (dastur nimalar qilishini kuzatish); tekshiruvchi (revizor) – fayllarning nazorat yig‘indisini oldindan saqlab, o‘zgarishni aniqlaydi. Eski darsliklardagi «detektor, doktor, revizor, filtr» bo‘linmasi hozir bir mahsulotda birlashgan. Himoya qoidalari: (1) operatsion tizim va dasturlarni yangilab turing; (2) ishonchli antivirusdan foydalaning (Windows da o‘rnatilgan Microsoft Defender ham yetarli asos beradi), uning bazasi avtomatik yangilansin; (3) dasturni faqat rasmiy sayt yoki rasmiy do‘kondan yuklang, litsenziyasiz «buzilgan» dasturlardan saqlaning; (4) noma’lum qo‘shimcha va havolani ochmang; (5) flesh-xotirani avval tekshiring, avtomatik ishga tushirishni o‘chiring; (6) muhim fayllarni zaxiralang – fidya dasturiga qarshi eng yaxshi himoya shu; (7) ilovalarga keraksiz ruxsat bermang. Zararlansangiz: tarmoqdan uzing, antivirus bilan to‘liq tekshiring, parollarni boshqa toza qurilmadan almashtiring, fidya to‘lamang va kattalar yoki mutaxassisga murojaat qiling. Axloq: virus yozish va tarqatish jinoyat; zararli dasturni o‘rganish faqat o‘qituvchi nazoratida, ajratilgan muhitda bo‘ladi.
| Tur | Qanday ishlaydi |
|---|---|
| virus | fayllarga yopishib tarqaladi |
| qurt | tarmoq orqali o‘zi tarqaladi |
| troyan | foydali dastur niqobida kiradi |
| josuslik dasturi | parol va harakatlarni kuzatadi |
| fidya dasturi | fayllarni shifrlab pul talab qiladi |
| reklama dasturi | keraksiz reklama ko‘rsatadi |
Do‘kondor soxta pulni uning ma’lum belgilari bo‘yicha taniydi, lekin yangi turdagi soxta pulning belgilari ma’lum bo‘lmaguncha uni payqamasligi mumkin. Antivirus ham ma’lum zararli dasturlarni ularning izlari bilan taniydi, shu sababli uning bazasi yangilab turilishi kerak. Himoya yangilanmasa, yangi tahdidga qarshi kuchsiz qoladi.
Do‘kondorlar, bank kassirlari va antivirus tahlilchilari ma’lum belgilar bo‘yicha soxtani aniqlaydi va yangi belgilarni o‘rganib boradi.
Oltita xonali sonni yozing va raqamlari yig‘indisini hisoblang; bitta raqamini o‘zgartirib, yig‘indi o‘zgarishini tekshiring. Ikki raqam o‘rnini almashtirsa-chi?
1import hashlib 2a = hashlib.sha256("salom".encode()).hexdigest()[:16] 3b = hashlib.sha256("Salom".encode()).hexdigest()[:16] 4print(a) 5print(b) 6print(a == b)
038f270ca678c66f 441f71d48aacacdc False
«Virus yo‘li»: o‘ylab topilgan zararlanish voqeasini (masalan, flesh-xotira orqali) bosqichma-bosqich chizing: qayerdan kirdi, qanday tarqaldi, qaysi belgi chiqdi va qaysi himoya choralari uni to‘xtatgan bo‘lardi. Haqiqiy virus yuklab olmang va sinab ko‘rmang.