ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Informatika

Kompyuter viruslari va himoya

Darslar 33 · 1 ta dars · N. I. Taylaqov (umumiy muharrir), A. B. Axmedov, M. D. Pardayeva, A. A. Abdug‘aniyev, U. M. Mirsanov. Informatika va axborot texnologiyalari, 11-sinf, 1-nashr. «Extremum-press», Toshkent, 2018
33

Kompyuter viruslari va virusdan himoyalash usullari

Darslik: 118–123-betlar
MaqsadZararli dastur turlarini (virus, qurt, troyan, fidya dasturi, josuslik dasturi) farqlaydi, tarqalish yo‘llari va zararlanish belgilarini sanaydi, antivirus ishlash usullarini tushuntiradi va qurilmani virusdan himoyalaydi.
Yangi so‘zlar
zararli dastur · malware: any program made to harm a device or steal or damage datatroyan · trojan: a harmful program disguised as a useful onefidya dasturi · ransomware: malware that locks or encrypts files and demands money to restore themnazorat yig‘indisi (xesh) · checksum (hash): a short value calculated from a file; if the file changes, the value changes
Tushuntirish

Kompyuter virusi – o‘zini nusxalab ko‘paytiradigan va boshqa fayllarga o‘tib oladigan zararli dastur. Umumiy nom – zararli dastur (malware). Turlari: virus – faylga yopishib tarqaladi; qurt – tarmoq orqali o‘zi tarqaladi, faylga yopishmaydi; troyan – foydali dastur niqobida kiradi va ma’lumot o‘g‘irlaydi yoki boshqaruvni egallaydi; josuslik dasturi – parol, yozishma va harakatlaringizni kuzatadi; fidya dasturi – fayllarni shifrlab, ochish uchun pul talab qiladi; reklama dasturi – keraksiz reklama chiqaradi. G‘oya tarixi: 1949–1951-yillarda Djon fon Neyman o‘zini ko‘paytiruvchi mexanizmlar nazariyasini ishlab chiqdi; 1971-yilda tarmoqda «Creeper» tajriba dasturi paydo bo‘ldi; 1982-yilda Apple II uchun «Elk Cloner» keng tarqalgan birinchi shaxsiy kompyuter virusi bo‘ldi; 1986-yilda IBM PC uchun «Brain» virusi chiqdi. Tarqalish yo‘llari: xat qo‘shimchalari va havolalar, zararlangan flesh-xotira, qalbaki yoki «buzilgan» dasturlar, shubhali saytlar, ishonchsiz mobil ilovalar, himoyasiz Wi-Fi va tarmoq. Zararlanish belgilari: kutilmagan xabar, oyna va reklama; kompyuter sekinlashishi yoki qotib qolishi; noma’lum dasturlarning ishga tushishi; fayllar yo‘qolishi yoki kengaytmasi o‘zgarishi; antivirus o‘chib qolishi; hisoblardan g‘alati harakatlar. Antivirus usullari: imzo bo‘yicha qidirish (ma’lum viruslarning «imzosi» bazada); evristik tahlil (shubhali tuzilma); xulq-atvor monitoringi (dastur nimalar qilishini kuzatish); tekshiruvchi (revizor) – fayllarning nazorat yig‘indisini oldindan saqlab, o‘zgarishni aniqlaydi. Eski darsliklardagi «detektor, doktor, revizor, filtr» bo‘linmasi hozir bir mahsulotda birlashgan. Himoya qoidalari: (1) operatsion tizim va dasturlarni yangilab turing; (2) ishonchli antivirusdan foydalaning (Windows da o‘rnatilgan Microsoft Defender ham yetarli asos beradi), uning bazasi avtomatik yangilansin; (3) dasturni faqat rasmiy sayt yoki rasmiy do‘kondan yuklang, litsenziyasiz «buzilgan» dasturlardan saqlaning; (4) noma’lum qo‘shimcha va havolani ochmang; (5) flesh-xotirani avval tekshiring, avtomatik ishga tushirishni o‘chiring; (6) muhim fayllarni zaxiralang – fidya dasturiga qarshi eng yaxshi himoya shu; (7) ilovalarga keraksiz ruxsat bermang. Zararlansangiz: tarmoqdan uzing, antivirus bilan to‘liq tekshiring, parollarni boshqa toza qurilmadan almashtiring, fidya to‘lamang va kattalar yoki mutaxassisga murojaat qiling. Axloq: virus yozish va tarqatish jinoyat; zararli dasturni o‘rganish faqat o‘qituvchi nazoratida, ajratilgan muhitda bo‘ladi.

TurQanday ishlaydi
virusfayllarga yopishib tarqaladi
qurttarmoq orqali o‘zi tarqaladi
troyanfoydali dastur niqobida kiradi
josuslik dasturiparol va harakatlarni kuzatadi
fidya dasturifayllarni shifrlab pul talab qiladi
reklama dasturikeraksiz reklama ko‘rsatadi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Do‘kondor soxta pulni uning ma’lum belgilari bo‘yicha taniydi, lekin yangi turdagi soxta pulning belgilari ma’lum bo‘lmaguncha uni payqamasligi mumkin. Antivirus ham ma’lum zararli dasturlarni ularning izlari bilan taniydi, shu sababli uning bazasi yangilab turilishi kerak. Himoya yangilanmasa, yangi tahdidga qarshi kuchsiz qoladi.

Kim ishlatadi

Do‘kondorlar, bank kassirlari va antivirus tahlilchilari ma’lum belgilar bo‘yicha soxtani aniqlaydi va yangi belgilarni o‘rganib boradi.

Bugun sinab ko‘ring

Oltita xonali sonni yozing va raqamlari yig‘indisini hisoblang; bitta raqamini o‘zgartirib, yig‘indi o‘zgarishini tekshiring. Ikki raqam o‘rnini almashtirsa-chi?

Namunalar
Python
1import hashlib
2a = hashlib.sha256("salom".encode()).hexdigest()[:16]
3b = hashlib.sha256("Salom".encode()).hexdigest()[:16]
4print(a)
5print(b)
6print(a == b)
Natija
038f270ca678c66f
441f71d48aacacdc
False
Nazorat yig‘indisi (Python, sinab ko‘rilgan) – kod yuqorida. Dastur 038f270ca678c66f, 441f71d48aacacdc va False chiqaradi: «salom» va «Salom» faqat bitta harf bilan farq qiladi, lekin SHA-256 xeshlari butunlay boshqacha. Revizor shunday: faylning xeshini avval saqlaydi va keyin solishtiradi; farq bo‘lsa, fayl o‘zgargan.
05001000150012481632641282565121024012345678910Zararlangan kompyuterlar
Qurtning tarqalishi: boshida 1 ta zararlangan kompyuter, har soatda har bir zararlangani yana 1 ta kompyuterni zararlasa, soni har soat ikki baravar oshadi: 10 soatdan keyin 2·2·2·2·2·2·2·2·2·2 = 1024 ta. Shuning uchun tez ajratib qo‘yish muhim.
Sinfda faoliyat

«Virus yo‘li»: o‘ylab topilgan zararlanish voqeasini (masalan, flesh-xotira orqali) bosqichma-bosqich chizing: qayerdan kirdi, qanday tarqaldi, qaysi belgi chiqdi va qaysi himoya choralari uni to‘xtatgan bo‘lardi. Haqiqiy virus yuklab olmang va sinab ko‘rmang.

Mashq
1
Virus bilan qurtning asosiy farqini yozing.
2
Qurtning tarqalishida 8 soatdan keyin zararlangan kompyuterlar soni qancha (boshida 1 ta, har soat ikki baravar)?
3
Fidya dasturidan himoyalanishning eng ishonchli yo‘li nima va nima uchun?
4
Kompyuteringiz virus bilan zararlanganini sezsangiz, birinchi uchta amalni yozing.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMaktabga xayrlashuv sovg‘asiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →