☰ Mundarija · Davlat va huquq asoslari

Jinoiy javobgarlik va jazo tizimi

Darslar 9 · 1 ta dars · N. Ismatova, O. Karimova. Davlat va huquq asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik. 1-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2018
9

Jinoiy javobgarlik va jazo tizimi

Darslik: 44–50-betlar
MaqsadJinoiy javobgarlik yoshi va aqli rasolikni, jinoyatda ishtirokchilik turlarini, jazo maqsadi va turlarini hamda voyaga yetmaganlar uchun maxsus qoidalarni, afv va amnistiya farqini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
Jinoiy javobgarlik yoshi · the age from which a person is criminally liableIshtirokchilik · complicity, joint intentional commission of a crimeJazo · punishment imposed by a court verdict in the state’s nameAmnistiya · amnesty, relief announced for a category of persons
Tushuntirish

Jinoiy javobgarlik faqat jismoniy shaxsga tegishli: korxona yoki tashkilot jinoyat subyekti emas, uning vazifasini bajargan mansabdor yoki xodim javob beradi. Shaxs javobgar bo‘lishi uchun aqli raso (qilmishining xavfini anglab, uni boshqara oladigan) bo‘lishi va qonunda belgilangan yoshga yetgan bo‘lishi kerak: umumiy qoida bo‘yicha 16 yosh; Kodeksda alohida sanab o‘tilgan bir qator og‘ir jinoyatlar (masalan, qasddan odam o‘ldirish, bosqinchilik, og‘irlashtiruvchi holatlardagi o‘g‘rilik) uchun 14 yosh; og‘irlashtiruvchi holatlarda qasddan odam o‘ldirish uchun esa 13 yosh. Ikki yoki undan ortiq shaxs qasddan jinoyatni birga sodir etsa, ishtirokchilik bo‘ladi; ishtirokchilar to‘rt turga ajraladi: bajaruvchi, tashkilotchi, dalolatchi va yordamchi. Jazo — sud hukmi bilan davlat nomidan tayinlanadigan majburlov chorasi; uning maqsadi aybdorni tuzatish, yangi jinoyatning oldini olish, qasos emas. Jazo turlari jarimadan (eng yengil) ozodlikdan mahrum qilish va umrbod ozodlikdan mahrum qilishgacha boradi, voyaga yetmaganlar uchun esa yengillashtirilgan qoidalar bor: umrbod qamoq tayinlanmaydi, muddatlar qisqaroq, 18 yoshgacha jazo tarbiya koloniyasida o‘taladi. Afv Prezident tomonidan muayyan mahkum shaxslarga nisbatan, amnistiya esa qonunchilik organi tomonidan shaxslarning umumiy toifasiga nisbatan e’lon qilinadi.

Namunalar
Ishtirokchilik: bir guruh o‘smir do‘kondan o‘g‘irlashni rejalashtirdi. Biri rejani tuzdi va rahbarlik qildi (tashkilotchi), ikkinchisi do‘kon eshigini ochdi (bajaruvchi), uchinchisi qo‘riqlab turdi (yordamchi), to‘rtinchisi esa boshqalarni bunga undadi (dalolatchi).
Yosh: 15 yoshli o‘smir sodir etgan qilmish Kodeksda 14 yoshdan javobgarlik boshlanadigan jinoyatlar ro‘yxatiga kirmaydi, ya’ni u uchun javobgarlik 16 yoshdan boshlanadi. Shuning uchun o‘smir jinoiy javobgarlikka tortilmaydi; ammo ota-onasi va voyaga yetmaganlar bilan ishlovchi organlar tarbiyaviy choralar ko‘radi, yetkazilgan zarar esa qonunda belgilangan tartibda qoplanadi. Agar qilmish ro‘yxatdagi og‘ir jinoyat bo‘lsa (masalan, bosqinchilik), 15 yoshli shaxs javobgar bo‘lardi.
Sinfda faoliyat

Rolli o‘yin: «Sud majlisi» — qisqa uydirma ish bo‘yicha sudya, prokuror, himoyachi va sudlanuvchi rolini o‘ynang; sudlanuvchi yoshi va ishtirok turi aniqlangach, qanday jazo choralari mumkin ekanligini muhokama qiling.

Mashq
1
Jinoiy javobgarlik yoshi qancha va qaysi istisno bor?
2
Jinoyatdagi ishtirokchilarning to‘rt turini yozing.
3
Korxona jinoyat sodir etganda kim jinoiy javobgar bo‘ladi?
4
Nima uchun voyaga yetmaganlar uchun jazo yengilroq? Fikringizni asoslang.