☰ Mundarija · Davlat va huquq asoslari

Jinoyat-protsessual qonunchilikda aniqlanishi lozim bo‘lgan holatlar

Darslar 26 · 1 ta dars · N. Ismatova, O. Karimova. Davlat va huquq asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik. 1-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2018
26

Jinoyat-protsessual qonunchilikda aniqlanishi lozim bo‘lgan holatlar

Darslik: 136–139-betlar
MaqsadDalil tushunchasini va turlarini, isbot qilinishi lozim bo‘lgan holatlarni hamda so‘roq qilish tartibini, voyaga yetmaganlar uchun maxsus qoidalarni tushuntirish.
Yangi so‘zlar
Dalil · evidence: factual data on which the existence or absence of a socially dangerous act is establishedIsbot qilish · proving: collecting, checking and evaluating evidenceSo‘roq · interrogation: questioning a participant to obtain testimonyAshyoviy dalil · physical evidence: objects that carry traces of the crime
Tushuntirish

Jinoyat ishi bo‘yicha dalil — surishtiruvchi, tergovchi va sud qonunda belgilangan tartibda ijtimoiy xavfli qilmish yuz berganini, uni kim sodir etganini, aybini va ishni to‘g‘ri hal qilish uchun boshqa muhim holatlarni aniqlaydigan har qanday haqiqiy ma’lumot. Dalil turlari: guvoh, jabrlanuvchi, gumon qilinuvchi, ayblanuvchi va sudlanuvchining ko‘rsatuvlari, ekspert xulosasi, ashyoviy dalillar, audio va video yozuvlar, hamda tergov va sud harakatlari bayonnomalari. Isbot qilinadigan holatlarga qilmishning vaqti, joyi va usuli, aybdorlik, oqibat, javobgarlikni yengillashtiruvchi yoki og‘irlashtiruvchi holatlar kiradi. Qiynoq, zo‘rlik, aldov yoki huquqlarni tushuntirmaslik yo‘li bilan olingan ma’lumotlar dalil bo‘la olmaydi, ya’ni nomaqbul hisoblanadi. So‘roq paytida so‘roq qilinuvchining shaxsi aniqlanadi, unga huquq va majburiyatlari tushuntiriladi, ko‘rsatuv ixtiyoriy olinadi va bayonnomada qayd etiladi; kechasi tergov harakatlari olib borish, istisno hollardan tashqari, taqiqlangan. Voyaga yetmaganni so‘roq qilishda qo‘shimcha kafolatlar bor: so‘roq qisqaroq davom etadi va himoyachi hamda qonuniy vakil, zarur bo‘lsa pedagog ishtirok etadi.

Namunalar
Magazinda o‘g‘rilik bo‘lgan ishda tergovchi nazorat kamerasi yozuvini, guvohning ko‘rsatuvini va tovar qoldiqlarini yig‘di. Bular dalil turlari: video yozuv, ko‘rsatuv va ashyoviy dalil; ularning har biri qonuniy tartibda olinishi va tekshirilishi kerak.
Gumon qilinuvchidan kuch ishlatib tan olish yozdirildi. Bunday ko‘rsatuv nomaqbul dalil bo‘lib, sudda ishlatilmaydi; qiynoq va zo‘rlik taqiqlangan.
Sinfda faoliyat

«Dalil — dalil emas» o‘yini: o‘qituvchi uydirma holatlarni o‘qiydi (rasmiy bayonnoma, mish-mish, majburan olingan ko‘rsatuv), sinf qaysi biri dalil bo‘la olishini asoslaydi.

Mashq
1
Dalilning to‘rtta turini ayting.
2
Qaysi holatda ma’lumot dalil bo‘la olmaydi? Ikkita misol keltiring.
3
So‘roq boshida so‘roq qilinuvchiga nima tushuntirilishi kerak?
4
Voyaga yetmagan shaxsni so‘roq qilishda qo‘shimcha kafolatlar nima uchun kerak?