Moliyaviy-huquqiy munosabatlar
Moliyaviy-huquqiy munosabat — davlat pul jamg‘armalarini yaratish, taqsimlash va ishlatish jarayonida yuzaga keladigan, moliya huquqi normalari bilan tartibga solingan ijtimoiy aloqadir. Uning uchta o‘ziga xosligi bor: u faqat davlat moliyaviy faoliyatida yuzaga keladi, obyekti pul mablag‘lari bo‘ladi va tomonlardan biri doim davlat yoki uning vakolatli organi hisoblanadi. Munosabatlar tarmoqqa qarab byudjet, soliq, kredit, sug‘urta, hisob-kitob va valyutani tartibga solish kabi turlarga bo‘linadi, shuningdek moddiy (huquq va majburiyatlarni amalga oshirish) va protsessual (nazorat va tartib) bo‘ladi. Subyektlar uch guruhga bo‘linadi: hududiy tuzilmalar (respublika va ma’muriy-hududiy birliklar), jamoa subyektlari (yuridik shaxs maqomidagi organ va tashkilotlar) hamda individual subyektlar, ya’ni fuqarolar, chet el fuqarolari va fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar. Individual subyektlar asosan soliq va yig‘im to‘lovchi sifatida qatnashadi. Bu munosabatlarda davlat o‘z talabini qonun asosida va majburlov kuchi bilan ta’minlay oladi, shuning uchun ular ko‘pincha «vertikal», ya’ni teng bo‘lmagan tomonlar munosabati deb ataladi.
| O‘ziga xosligi | Faqat davlat moliyaviy faoliyatida; Obyekti – pul mablag‘lari; Tomonlardan biri – davlat yoki uning organi |
|---|---|
| Subyektlar | Hududiy tuzilmalar; Jamoa subyektlari; Individual subyektlar: fuqarolar, chet el fuqarolari, fuqaroligi yo‘qlar |
Bir o‘quvchi qarindoshiga to‘lov xabarnomasini tushunishda yordam berdi. U kim to‘lashi kerakligini, qancha, qaysi muddatgacha va kimga ekanini ajratib ko‘rsatdi. Shundan keyin to‘lov o‘z vaqtida amalga oshdi.
Soliq inspektorlari to‘lovlarni nazorat qiladi, buxgalterlar to‘lov hujjatlarini tayyorlaydi, g‘aznachilik xodimlari mablag‘lar harakatini yuritadi, huquqshunoslar qoidalarni umumiy tarzda tushuntiradi.
Xayoliy to‘lov xabarnomasi chizib, unda kim to‘laydi, kim oladi, nima uchun va qaysi muddatgacha ekanini belgilang.
| Subyektlar | Obyekt | Turi |
|---|---|---|
| Jismoniy shaxs (soliq to‘lovchi) va soliq organi | Pul – soliq summasi | Soliq |
Rolli o‘yin (faqat o‘quv maqsadida): uch guruh soliq to‘lovchi, soliq organi va byudjet tashkiloti rollarini olib, qaysi munosabat qaysi turga kirishini sharhlaydi.