☰ Mundarija · Davlat va huquq asoslari

Moliyaviy-huquqiy munosabatlar

Darslar 18 · 1 ta dars · N. Ismatova, O. Karimova. Davlat va huquq asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik. 1-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2018
18

Moliyaviy-huquqiy munosabatlar

Darslik: 99–103-betlar
MaqsadMoliyaviy-huquqiy munosabatlarning belgilari, turlari va subyektlarini farqlash.
Yangi so‘zlar
Moliyaviy-huquqiy munosabat · a relation regulated by financial law, arising in the state’s financial activitySubyekt · a participant in a legal relationObyekt · what the relation is about, here money and money obligationsYuridik shaxs · an organisation recognised by law as having rights and duties
Tushuntirish

Moliyaviy-huquqiy munosabat — davlat pul jamg‘armalarini yaratish, taqsimlash va ishlatish jarayonida yuzaga keladigan, moliya huquqi normalari bilan tartibga solingan ijtimoiy aloqadir. Uning uchta o‘ziga xosligi bor: u faqat davlat moliyaviy faoliyatida yuzaga keladi, obyekti pul mablag‘lari bo‘ladi va tomonlardan biri doim davlat yoki uning vakolatli organi hisoblanadi. Munosabatlar tarmoqqa qarab byudjet, soliq, kredit, sug‘urta, hisob-kitob va valyutani tartibga solish kabi turlarga bo‘linadi, shuningdek moddiy (huquq va majburiyatlarni amalga oshirish) va protsessual (nazorat va tartib) bo‘ladi. Subyektlar uch guruhga bo‘linadi: hududiy tuzilmalar (respublika va ma’muriy-hududiy birliklar), jamoa subyektlari (yuridik shaxs maqomidagi organ va tashkilotlar) hamda individual subyektlar, ya’ni fuqarolar, chet el fuqarolari va fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar. Individual subyektlar asosan soliq va yig‘im to‘lovchi sifatida qatnashadi. Bu munosabatlarda davlat o‘z talabini qonun asosida va majburlov kuchi bilan ta’minlay oladi, shuning uchun ular ko‘pincha «vertikal», ya’ni teng bo‘lmagan tomonlar munosabati deb ataladi.

Namunalar
Fuqaro Zafar yillik daromadiga qarab soliq to‘laydi. Bu yerda subyektlar — jismoniy shaxs (soliq to‘lovchi) va soliq organi, obyekt — pul (soliq summasi). Munosabat soliq turiga kiradi.
Tuman maktabi hokimlik orqali byudjetdan mablag‘ oladi. Subyektlar — hududiy tuzilma (tuman byudjeti) va byudjet tashkiloti (maktab); munosabat byudjet turiga kiradi va uning nazorati protsessual jihat hisoblanadi.
Sinfda faoliyat

Rolli o‘yin (faqat o‘quv maqsadida): uch guruh soliq to‘lovchi, soliq organi va byudjet tashkiloti rollarini olib, qaysi munosabat qaysi turga kirishini sharhlaydi.

Mashq
1
Moliyaviy-huquqiy munosabatning uchta o‘ziga xosligini ayting.
2
Moliya huquqi subyektlarining uch guruhini sanang.
3
Quyidagi holat qaysi munosabat turi: mulk egasi yer solig‘ini to‘laydi?
4
Nima uchun bu munosabatlarni tomonlar teng emas deyiladi?