Darslar 11 · 1 ta dars · N. Ismatova, O. Karimova. Davlat va huquq asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik. 1-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2018
11
Oilaga, yoshlarga va axloqqa qarshi jinoyatlar
Darslik: 62–67-betlar
MaqsadModdiy ta’minotdan bo‘yin tovlash va voyaga yetmagan shaxsni g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlarga jalb qilish jinoyatlarining belgilarini, subyektini va oqibatlarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
Moddiy ta’minotdan bo‘yin tovlash · evading court-ordered financial supportMehnatga layoqatsiz shaxs · a person unable to work, for example because of disability or ageG‘ayriijtimoiy xatti-harakat · anti-social behaviour such as begging, alcohol or drug use, or crimeRetsidiv · repeated offending after earlier liability
Tushuntirish
Konstitutsiya ota-onani bolalarni voyaga yetgunicha boqish va tarbiyalashga, voyaga yetgan mehnatga layoqatli farzandlarni esa ota-onaga g‘amxo‘rlik qilishga majbur qiladi. Shu majburiyatlarning jiddiy buzilishi Jinoyat kodeksida alohida jinoyat sifatida qo‘riqlanadi. Voyaga yetmagan yoki mehnatga layoqatsiz shaxsni moddiy ta’minlashdan bo‘yin tovlash — sud qarori yoki buyrug‘iga ko‘ra undirilishi lozim bo‘lgan aliment kabi mablag‘ni jami ikki oydan ortiq muddat to‘lamaslik; ota-onani ta’minlashdan bo‘yin tovlash ham sud qaroriga asoslanadi va uning muddati qonunda belgilangan. Bu jinoyatlar qasddan sodir etiladi, subyekti esa 18 yoshga to‘lgan, aqli raso, sud qaroriga ko‘ra ta’minot majburiyati yuklangan shaxs bo‘ladi; ba’zi hollarda jinoiy javobgarlikdan avval ma’muriy javobgarlik qo‘llanilgan bo‘lishi talab qilinadi. Voyaga yetmagan shaxsni g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlarga (tilamchilik, spirtli ichimlik, giyohvand moddalar iste’moli, jinoyat qilish) jalb qilish ham jinoyat: aybdor yosh bolaning voyaga yetmaganligini bilgan bo‘lishi kerak, bunday harakat o‘quv yurti yoki o‘quvchilar bo‘ladigan joyda yoki bir necha bolaga nisbatan sodir etilsa, javobgarlik og‘irlashadi.
Namunalar
Aliment: sud Eldorning ish haqidan o‘g‘li uchun aliment undirishni buyurdi, lekin u maosh olib turgan bo‘lsa-da, uch oy davomida to‘lamadi. Bu holat moddiy ta’minotdan bo‘yin tovlashga o‘xshaydi va qonunda belgilangan shartlar bajarilganda javobgarlik keltirishi mumkin.
Jalb qilish: 20 yoshli yigit 15 yoshli bolaning yoshini bila turib, uni bir necha marta spirtli ichimlik ichishga ko‘ndirdi. U voyaga yetmagan shaxsni g‘ayriijtimoiy xatti-harakatga jalb qilgani uchun javobgarlikka tortilishi mumkin.
Sinfda faoliyat
Rolli o‘yin: «Maslahat markazi» — bir o‘quvchi ota-ona rolini, ikkinchisi huquqshunos rolini o‘ynaydi; huquqshunos sud qarori bo‘yicha ta’minot to‘lash majburiyati nimani anglatishini umumiy tarzda tushuntiradi.
Mashq
1
Moddiy ta’minotdan bo‘yin tovlash jinoyatining asosiy belgisi nima?
Sud qaroriga ko‘ra undirilishi lozim bo‘lgan mablag‘ni jami ikki oydan ortiq muddat to‘lamaslik.
2
Bunday jinoyat subyekti kim bo‘lishi mumkin?
18 yoshga to‘lgan, aqli raso, sud qaroriga ko‘ra ta’minot majburiyati yuklangan shaxs (masalan, ota-ona).
3
Voyaga yetmaganni g‘ayriijtimoiy xatti-harakatga jalb qilishga qanday misollar kiradi?
Tilamchilikka, ichkilik yoki giyohvand moddalar iste’moliga yoki jinoyat qilishga undash.
4
Nima uchun voyaga yetmaganlarni bunday xatti-harakatlarga jalb qilish jiddiy jinoyat hisoblanadi? Asoslang.
Chunki bolalar kattalar ta’siriga tez berilib, sog‘lig‘i va axloqiy rivojiga jiddiy zarar yetadi va jinoyat yo‘liga kirib qolish xavfi katta.